Materiały zgromadzili uczniowie Zespołu Szkół w Wielgolesie

"Ach Mazowsze! Jakie śliczne! Gdzie jest taki drugi kraj?

Tu przeżyjesz chwile cudne, tu przeżyjesz życia maj!"

Trochę informacji o Mazowszu zaczerpniętych z internetu:

Położenie

Województwo mazowieckie jest największym województwem w Polsce – jego powierzchnia wynosi 35 598 km², co stanowi ok. 11,4% powierzchni kraju. Graniczy z następującymi województwami: od północy z warmińsko-mazurskim, od północnego-wschodu z podlaskim, od południowego-wschodu z lubelskim, od południa ze świętokrzyskim, od południowego-zachodu z łódzkim, od północnego-zachodu z kujawsko-pomorskim.

Mazowieckie jest jednym z pięciu województw wewnętrznych, nie mających bezpośredniego dostępu do granicy Polski. Zbliża się jednak do niej na odległość ok. 4 km w rejonie Niemirowa nad Bugiem. Z geometrycznego punktu widzenia Mazowsze leży we wschodniej części Polski, jednak ze względu na bardzo silną pozycję społeczno-gospodarczo-polityczną Warszawy, położenie województwa jest dużo bardziej centralne niż wynika to z rachunków matematycznych.

Rzeźba terenu

Niemal całe województwo znajduje się w obrębie nizin środkowopolskich. Wyjątkiem jest południowy „niemazowiecki” skraj województwa, który wchodzi w obręb wyżyny małopolskiej, a konkretnie Przedgórza Iłżeckiego. Krajobraz regionu jest na jego przeważającej części nizinny, czego przyczyną są zlodowacenia, w szczególności zlodowacenie środkowopolskie. Najbardziej charakterystycznym elementem ukształtowania rzeźby terenu są doliny rzeczne. Innymi podstawowymi formami terenu są wysoczyzny oraz równiny.

Bogactwa naturalne

Ogólnie Mazowsze jest krainą ubogą w tradycyjne bogactwa naturalne. Do najcenniejszych zasobów należy zaliczyć wody artezyjskie i powierzchniowe, które od momentu wykrycia w 1898 roku były intensywnie wykorzystywane w przemyśle. Obecnie doceniane są coraz powszechniej jako źródło wody pitnej, udostępnianej w licznych studniach mieszkańcom miast. Z surowców kopalnych na uwagę zasługują zasoby piasków szklarskich w okolicach Warszawy, glin ceramicznych i piasków na cegłę silikatową.

Na uwagę zasługują również niewykorzystywane, bo bardzo trudno dostępne złoża węgla brunatnego koło Gostynina i okolicach rzeki radomki. Największe skupisko kopalin użytecznych znajduje się w południowej części województwa, na terenie byłego województwa radomskiego. Zlokalizowane są tam m.in. złoża fosforytu w rejonie Iłży oraz rudy żelaza w gminie Przytyk koło Radomia.

Gleby

Gleby województwa mazowieckiego, w większości powstałe na utworach polodowcowych lub osadach jeszcze młodszych, są najczęściej średniej i słabej jakości. Gleby bielicowe zajmują ponad trzy czwarte powierzchni województwa. Powstawały one najczęściej na piaskach i glinach zwałowych. Te, które powstały na wysoczyznach, są zazwyczaj bardziej urodzajne i należą do III i IV klasy bonitacyjnej. Przeważająca jednak powierzchnia gleb – powstałe na równinach i w dolinach to gleby najsłabsze, zaliczane do V i VI klasy bonitacyjnej. Znajdują się na nich ważne kompleksy leśne województwa. Gleby żyźniejsze, takie jak np. bielice powstałe na pyłach, są rzadkością, a najlepsze gleby, takie jak gleby brunatne, czarnoziemy, czarne ziemie czy mady występują jedynie sporadycznie.

Klimat

Klimat Mazowsza ma charakter przejściowy pomiędzy morskim a kontynentalnym. Wraz z przemieszczaniem się na wschód, coraz mocniej zaznaczają się wpływy klimatu kontynentalnego, co ma bezpośrednie przełożenie na niższe średnie temperatury w zimie, większe roczne amplitudy temperatur oraz krótszy okres wegetacyjny. Przeciętne opady wahają się w granicach 450-600mm i są niższe od średniej krajowej o około 50 mm.

Ludność

Mazowsze zamieszkuje ponad 5 milionów ludzi – 13,1% ludności Polski – co czyni je najludniejszym województwem. Tu również znajduje się największe miasto w kraju – Warszawa. Liczy ona około 1,6 miliona mieszkańców, a wraz z miejscowościami przyległymi – 2,5 miliona, co tworzy z niej jedno z największych miast w tej części Europy. W aglomeracji Warszawskiej mieszka zatem prawie 50% ludności województwa, a, ogółem, w miastach – 64%. Oprócz zdecydowanie dominującej Warszawy, do liczących się miast województwa należy zaliczyć jeszcze Radom z 230 tysiącami mieszkańców i Płock ze 130 tysiącami. Pozostałe są wyraźnie mniejsze. Na Mazowszu występuje więc koncentracja funkcji miasta jedynie w stolicy i kilku większych miastach.

Rys historyczny Mazowsza

Geneza nazwy

„Mazowsze, jego nazwę zasięg terytorialny oraz fakt włączenia w skład pierwszej monarchii polskiej, spowiła mgła niepamięci”. Te słowa wybitnego historyka Aleksandra Gieysztora najlepiej oddają złożoność dziejów tych terenów. Największą zagadką wciąż pozostaje nazwa Mazowsze. Obecne interpretacje zakładają rozbicie jej na dwa człony: „maz” i „wsze”. Drugi łatwo połączyć ze słowem „vše” oznaczającym wieś lub osiedle. Co do pierwszego natomiast istnieją dosyć znaczne rozbieżności. Według jednych historyków jest to uszczypliwe przezwisko ówczesnych mieszkańców tych terenów, umazanych rolników orzących na bagiennych glebach. Inna teoria mówi o mazi, jako o smole wypalanej na tych terenach od czasów wczesnośredniowiecznych. Niezależnie od genezy oraz częstych zmian granic administracyjnych i kościelnych, przyjęła się jedna nazwa dla tego regionu: Mazowsze, a dla jej mieszkańców: Mazurzy. W średniowieczu zasiedlili oni pograniczne obszary Prus, zwane dziś Warmią i Mazurami.

Czasy najdawniejsze – do 1200 roku

Stabilizacja osadnictwa nastąpiła na Mazowszu pod koniec VII wieku. Ożywiony rozwój gospodarczy zaznaczał się wówczas głównie w rejonie płocko-ciechanowskim. Podstawową jednostką polityczną było plemię, a z czasem powstały związki wieloplemienne. Pierwszą bardziej formalną jednostką na Mazowszu był archidiakonat w Grójcu, będący częścią diecezji poznańskiej. Powstał on wraz z utworzeniem w 1000 roku archidiecezji gnieźnieńskiej. W 1075 roku utworzono diecezje płocką dla prawego brzegu Wisły. XI wiek to czas podwyższonej aktywności militarnej na granicy mazowiecko-pruskiej. Zabezpieczenie terenów przygranicznych, a także stałości samej granicy było dla Bolesława Chrobrego poważnym problemem politycznym. Dowodem na to jest wybudowanie w Płocku romańskiej rotundy i palatium, skąd umacniał pozycję swojego państwa. W czasie panowania księcia Miecława Mazowsze było krainą ludną i bogatą. Następni władcy, Władysław Herman i Bolesław Krzywousty kontynuowali politykę rozwoju rejonu, kładąc szczególny nacisk na rozbudowę Płocka. W XII w. ustępował on wielkością i znaczeniem jedynie takim miastom jak Kraków i Wrocław. W latach 20. XIII w. nastąpił jednak zwrot w historii Mazowsza. Na skutek wielu najazdów Prusów, a później także Litwinów i Jaćwingów, północna granica Mazowsza, a co za tym idzie – Polski, przesunęła się o 100 km na południe i stanęła praktycznie otworem.

1200 – 1795

Przed problemem Prusów stanął Konrad I Mazowiecki. W 1226 sięgnął po kontrowersyjne z historycznego punktu widzenia rozwiązanie – sprowadził Krzyżaków z Węgier. Pozytywnymi skutkami tej decyzji było stłumienie powstań pruskich, uszczelnienie granic i zaprowadzenie wzorowego wręcz porządku na ziemiach zajmowanych przez Prusów. Dzięki temu Konrad mógł zajmować się rozwojem ziem będących po jego władaniem. Udawało mu się wyjątkowo dobrze, a pierwsza połowa XIII wieku uznana została za pomyślną dla Mazowsza.

Wraz ze śmiercią Konrada, nastąpił regres gospodarczy i rozpoczęła się partykularyzacja regionu. Niepokoje społeczno-gospodarcze spotęgował najazd Litwinów w noc świętojańską 1262 roku. Władca – Siemowit I – został ścięty na miejscu, znaczna liczba ludności została wzięta do niewoli, zburzone zostały grody: Jazdów, Czersk, Płock. Zdruzgotany został cały aparat władzy książęcej i potencjał militarny Mazowsza.

W odudowie księstwa ważną rolę odegrała żona Siemowita, księżna Perejasława. W latach 70. XIII wieku doszło do podziału Mazowsza między jej dwóch synów: Bolesława II oraz Konrada II. Mimo że Bolesław II chciał przeciwstawić się rosnącemu w siłę Zakonowi i zawarł nawet porozumienie z Litwinami i Władysławem Łokietkiem, jego polityka nie była kontynuowana przez jego synów, co zaowocowało kolejnymi inwazjami militarnymi – ze strony Jana Luksemburskiego i Litwinów.

Czas od śmierci Bolesława II do połowy XIV wieku jest jednym z najmniej udanych w historii regionu. Dalszy podział oraz fakt, że Mazowsze pozostało poza granicami powstającego Królestwa Polskiego Kazimierza Wielkiego, spowodowały znaczne zacofanie Mazowsza. Różnicy w rozwoju nie udało się niestety odrobić w następnych stuleciach. Przełomem dla regionu był kryzys społeczno-gospodarczy Europy, spowodowany głównie epidemią dżumy.

Na Mazowsze zaczęli napływać kupcy z Flandrii, Niemiec, Włoch, mieszkańcy miast i wsi, co znacznie przyspieszyło urbanizację ziem nad Wisłą. Rozwojowi Mazowsza towarzyszył jednak kolejny podział i różne koncepcje rozwoju i polityki zagranicznej. W tym czasie nasiliły się wrogie nastroje na granicy z państwem Krzyżaków. Osłabiły się one dopiero po zawarciu Pokoju Toruńskiego w 1411 roku.

Po inkorporacji Mazowsza do Korony powstały na terenie dawnych księstw trzy nowe województwa, w tym mazowieckie, największe, ze stolicą w Warszawie obejmowało swoim zasięgiem 22 572 km² i miało 415 tysięcy mieszkańców. W XVI i w pierwszej połowie XVII wieku Mazowsze przeżywało fantastyczny rozwój, znaczenie zyskały takie miasta jak Pułtusk, Rawa, Sochaczew, Łowicz, Łomża, Przasnysz, Mława, Ostrów i inne. Najbardziej dynamiczne zmiany dotknęły jednak Warszawę – stała się stolicą oraz gospodarczym i prawno-administracyjnym centrum Polski.

Kres „złotemu wiekowi” położył najazd szwedzki w 1655 roku. Jego skutki były dla Mazowsza katastrofalne. Jedna trzecia miast była kompletnie zniszczona lub spalona, liczba domów zmniejszyła się do jednej piątej stanu przedwojennego. Wieś mazowiecka również została zrujnowana. Efektem tych działań były ruchy migracyjne oraz zasiedlenie m.in. Puszczy Kurpiowskiej.

W następnym wieku rozwój Mazowsza postępował sinusoidalnie – od klęski do rozwoju i od rozwoju do klęski. Walkę między Augustem II Sasem, a Stanisławem Leszczyńskim pogorszyła jeszcze zaraza dżumy. Mimo ogromnych zniszczeń Mazowszu udało się podnieść i pobudzić gospodarkę do rozwoju. Powstały nowe miasta, inne lokowano powtórnie. Warszawa stała się największym ośrodkiem miejskim w Polsce. Jej ludność rosła bardzo szybko: z 30 tysięcy w 1764 roku do 115 tysięcy w 1792. Rozwijały się przemysł, handel, szkolnictwo. Utworzono Komisję Edukacji Narodowej, Bibliotekę Załuskich, Teatr Narodowy. Wzniesiono liczne pałace, przebudowano Zamki Królewski i Ujazdowski. Rozwój Warszawy miał ogromny wpływ na sytuację Mazowsza, co pozostało regułą na następne stulecia.

W wyniku trzeciego rozbioru Polski większa część Mazowsza dostała się w posiadanie Prus. Ich rządy były niezwykle uciążliwe, ludność Warszawy spadła do 65 tysięcy, wprowadzono intensywne procesy germanizacyjne, dokuczliwą biurokrację. W obliczu systematycznego wypompowywania kapitału z ziem mazowieckich, szlachta stanęła na krawędzi bankructwa.

Okres pod zaborami – 1795 – 1918

Lata 1806 – 1814 to burzliwy czas walk między wojskami francuskimi, a wojskami zaborcy. Ich efektem niestety stało się przejęcie władzy na Mazowszu przez Rosjan. Zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego powstało autonomiczne Królestwo Polskie, w którego skład wchodziło również Mazowsze. Latach 1815 – 1830 to odbudowa i rozwój Mazowsza. Doskonale obrazuje to rzeczywisty przyrost liczby mieszkańców, który wyniósł w ciągu 15 lat 33%.

Uporządkowano układ przestrzenny, w miastach wprowadzono zakaz budowy nowych domów bez zatwierdzonych planów, zaczęto na wielką skalę budować domy murowane. Rozwijały się rzemiosło, handel, kultura i sztuka, wybudowano pierwszą w Polsce drogę bitą – z Warszawy do Terespola. W wyniku nieudanego Powstania Listopadowego władzę na ziemiach Mazowsza przejął namiestnik, feldmarszałek rosyjski Iwan Paskiewicz.

Dał się poznać od najgorszej strony jako bezwzględny realizator wrogiej polityki cara Mikołaja I wobec narodu polskiego. Mimo tego, w latach 40. i 50. XIX wieku Warszawa i Mazowsze rozwijały się gospodarczo: na znaczeniu zyskały przemysły: metalowy, gorzelniczy, cukrowniczy, włókienniczy i młynarski. Postępowała budowa kolei żelaznej. Restrykcje zaostrzyły się w wyniku nieudanego Postania Styczniowego. Aż 66 z 99 miast zostało pozbawionych praw miejskich. Zła sytuacja w kraju nie przeszkadzała jednak Warszawie rozwijać się – w latach 1868 – 1908 ludność stolicy wzrosła z 206 do 896 tysięcy.

Pierwsza Wojna Światowa przyniosła Mazowszu ogromne zniszczenia za sprawą prowadzonej przez Rosjan polityki spalonej ziemi. Zniszczonych zostało wiele wsi, miast, a także elementów infrastruktury, jak mostów, dróg itp.; w głąb Rosji przymusowo wysiedlono ok. 300 tysięcy osób.

1918 – 1939

Upragnioną niepodległość Mazowsze zastało w fatalnym stanie. Wszystko wymagało odbudowy – od budynków, po strukturę władzy, policję i wojsko. Sytuację materialną pogorszyła wojna z Bolszewikami 1920 roku, jej pozytywnym efektem była jednak integracja mieszkańców Mazowsza.

Po walkach nastąpiła kolejna w historii regionu odbudowa. W skład nowego województwa weszła większość ziem historycznego Mazowsza, wśród nowych 23 powiatów brakowało jedynie ostrołęckiego i ostrowskiego. Dwudziestolecie międzywojenne to prężny rozwój przemysłu w aglomeracji warszawskiej. Znaczną koncentrację tego sektora zaobserwować można było w Pruszkowie.

Znajdowały się tam 22 zakłady przemysłowe zatrudniające 5789 robotników oraz aż 663 zakłady handlowe i rzemieślnicze. Pruszków należy zdecydowanie zaliczyć do najlepiej rozwijających się miast Mazowsza tamtych czasów. Do tego grona zaliczamy również Żyrardów, Skierniewice, Siedlce, Ostrów Mazowiecką, Łowicz, Gostynin, Gąbin, Brok i Mławę.

1939 – teraz

Wojna spustoszyła po raz kolejny Mazowsze. Tym razem był to jednak najtragiczniejszy w skutkach najazd. Okupacja była bardzo uciążliwa, zlikwidowano województwo warszawskie, jego ziemie podzielono między Generalne Gubernatorstwo i Prusy Wschodnie. Największe straty, jakie poniesiono to straty wśród ludności cywilnej. Z samej Warszawy wysiedlono około 650 tysięcy osób, w czasie powstania zginęło 250 tysięcy, a w Getcie 500 tysięcy. Powstańców, którzy przeżyli uwięziono w Oświęcimiu i innych obozach na terenie Niemiec.

Kolejna odbudowa – tym razem nie tylko Mazowsza, ale całego Kraju – przebiegała pod egidą wojsk radzieckich. Wprowadzono Polską Republikę Ludową, znacjonalizowano przemysł, rozparcelowano większe gospodarstwa rolne. Ludność wyzwolonej przez armię czerwoną Polski, w tym także Mazowsza, szybko dostrzegła, że poczynania władzy są bezprawne i mogą uniemożliwić dalszy rozwój regionu. Doszło do ostrej walki politycznej, zwanej również wojną domową.

Mimo 100 tysięcy zabitych po obu stronach, nie udało się doprowadzić do pełnej suwerenności. Przed społeczeństwem stanęło poważne zadanie odbudowy stolicy, która była zburzona w 85%. Wzniesienie i rozbudowa miasta była ogromnym osiągnięciem nie tylko Warszawiaków, ale również mieszkańców Mazowsza i całej Polski. Do największych zakładów regionu wybudowanych w tamtych czasach należy zaliczyć FSO na Żeraniu, Hutę Warszawa, Petrochemię w Płocku, Zakłady Celulozowo-Papiernicze w Ostrołęce, Zakłady Mięsne w Sokołowie, Zakłady Mleczarskie w Węgrowie i Mławie.

W 1975 roku, w wyniku zmiany podziału administracyjnego Polski, na terenie Mazowsza stworzono województwa z siedzibami w Warszawie, Płocku, Ciechanowie, Ostrołęce, Siedlcach i Skierniewicach. Kolejna zmiana została wprowadzona w 1999 roku, kiedy stworzone zostało województwo mazowieckie w obecnej postaci.

Dane statystyczne:

powierzchnia - 35 579,09 km²;

Powiaty - 37;

Miasta na prawach powiatu - 5;

Gminy – 314 ( w tym: miejskie - 35; wiejskie - 230; miejsko-wiejskie – 49);

Miejscowości ogółem - 9 220; (Miasta - 85; Sołectwa - 7 309;

ludność - 5 079 006 (kobiety - 2 636 064, mężczyźni - 2 442 942)

ludność w wieku przedprodukcyjnym - 1 115 000;

ludność w wieku produkcyjnym - 3 120 069;

ludność w wieku poprodukcyjnym - 843 937;

małżeństwa - 26 194;

rozwody - 6008;

przyrost naturalny (na 1000 osób) - -0,83;

urodzenia żywe - 47 176;

zgony ogółem - 51 401;

w tym niemowląt - 345;

średnia długość życia:

kobiet - 77,8;

mężczyzn - 68,7;

saldo migracji ogółem (na 1000 osób) - 1,4;

infrastruktura

długość czynnej sieci wodociągowej - 26 386,3 km;

długość czynnej sieci kanalizacyjnej - 5 474,6 km;

długość eksploatowanych linii kolejowych normalnotorowych - 1 782 km;

długość dróg publicznych o utwardzonej nawierzchni - 28 292 km;

rolnictwo i leśnictwo

użytki rolne (w tys. ha) - 2 393,1;

grunty orne (w tys. ha) - 1 757,7;

powierzchnia zasiewów (w tys. ha) - 1 609;

zbiory (w tys. t)

pszenica - 511,6;

żyto - 980,7;

ziemniaki - 3 228,6;

buraki cukrowe - 935,4;

plony (w q z ha)

pszenica - 29,3;

żyto - 21,1;

ziemniaki - 143;

buraki cukrowe - 274;

zwierzęta gospodarskie

bydło - 1 005,8;

trzoda chlewna - 1 977,8;

produkcja żywca rzeźnego (w kg z ha) - 161,5;

produkcja mleka (w l z ha) - 793,4;

ciągniki (na 100 ha użytków rolnych) - 7,6;

powierzchnia gruntów leśnych (w tys. ha) - 791;

powierzchnia lasów (w tys. ha) - 779,3;

lesistość (w %) - 21,9;

jednostki zarejestrowane w systemie REGON - 530 944;

mieszkania - 1 701 378;

liczba izb ogółem - 5 610 320;

powierzchnia użytkowa mieszkań - 99 528 390 m²;

mieszkania oddane do użytku - 27 456;

liczba izb w mieszkaniach oddanych do użytku - 99 298;

powierzchnia użytkowa mieszkań oddanych do użytku - 2 279 704 m²;

ludność mieszkająca w mieszkaniach - 4 986 682;

stan i ochrona środowiska

obszary prawnie chronione (w % powierzchni ogólnej) - 29,6;

nakłady inwestycyjne na ochronę środowiska (w % nakładów ogółem) - 4,7;

nakłady inwestycyjne na gospodarkę wodną (w % nakładów ogółem) - 0,8;

ścieki przemysłowe i komunalne oczyszczane (w % wymagających oczyszczenia) - 65,1;

ludność obsługiwana przez oczyszczalnie ścieków w % ogółu ludności - 40,2;

oświata

placówki biblioteczne - 1 060;

księgozbiór w bibliotekach publicznych - 16 437 669;

szkoły podstawowe - 1 903;

gimnazja - 875;

licea ogólnokształcące - 311;

szkoły wyższe - 75;

uczniowie w szkolnictwie (w tys.) - 925,7;

podstawowym - 489,3;

gimnazjalnym - 76,6;

średnim - 323,3;

ogólnokształcącym - 128,1;

technicznym i zawodowym - 172,6;

w tym zasadniczym zawodowym - 63,1

policealnym - 22,6;

uczniowie szkół dla dorosłych (w tys.) - 36,5;

studenci szkół wyższych (w tys.) - 283,9;

ochrona zdrowia

lekarze ogółem - 14 007;

stomatolodzy - 1 825;

pielęgniarki - 25 446;

łóżka szpitalne - 24 310;

leczeni w szpitalach ogólnych (na 10tyś. ludności) - 1 411;

szpitale - 85;

przychodnie - 899;

ośrodki zdrowia - 285;

apteki - 909;

kultura

miejsca w teatrach i instytucjach muzycznych (na 1000 osób) - 3,1;

widzowie i słuchacze w teatrach i instytucjach muzycznych (na 1000 osób) - 516;

muzea łącznie z oddziałami - 95;

zwiedzający muzea i wystawy (na 1000 osób) - 544;

kina stałe - 72;

miejsca w kinach stałych (na 1000 osób) - 7,83;

Dane statystyczne za Urzędem Statystycznym w Warszawie, stan na rok 2002.

Powiaty Mazowsza

Materiały zaczerpnęli uczniowie  z internetu, ze stron cytowanych na stronie "Mazowsze w Internecie".