Trochę informacji o Polsce  zaczerpniętych z internetu:

Informacje ogólne:

Stolica: Warszawa

Powierzchnia: 312 685 km2

Ludność: 38,7 mln mieszk. (1997)

Język urzędowy: polski

Jednostka monetarna: złoty

Godło i barwy państw.: Orzeł Biały w koronie na czerwonym polu oraz biel i czerwień (cynober), w dwóch poziomych i równych pasach (górny biały, dolny czerwony)

Hymn nar.: Mazurek Dąbrowskiego

Święta nar.: 3 maja Święto Nar. Trzeciego Maja dzień uchwalenia konstytucji z 1791; 11 listopada Nar. Święto Niepodległości (1918)

Podział administracyjny: 16 województw (do 31 XII 1998 49), 373 powiaty i 2483 gminy

Granica: graniczy z obwodem kaliningradzkim Federacji Ros. (210 km), Litwą (103 km), Białorusią (416 km), Ukrainą (529 km), Słowacją (539 km), Czechami (790 km) i Niemcami (467 km); łączna dł. granic 3582 km (w tym mor. 528 km)

Język:

Język pol. należy do zachodniosłow. grupy języków indoeuropejskich; jest językiem fleksyjnym ( języki świata); ma 7 przypadków, 2 liczby, 3 rodzaje (w liczbie mnogiej 2); dla czasowników istnieją kategorie osoby, czasu, trybu, strony i aspektu; charakterystyczną cechą jest występowanie tematu wyrazowego w kilku postaciach obocznych (kot kocie, wiozę wieziesz) i współfunkcyjność końcówek (różne końcówki rzeczownika tego samego rodzaju i liczby tworzą formy jednego przypadka, np. biernika płot-ek, kotk-a). Na formach fleksyjnych opiera się składnia zdania. Niewiele jest samogłosek (a, e, o, u, i, y, ę, ą), dużo spółgłosek (liczne grupy spółgłoskowe). Wyrazy są na ogół wielosylabowe, akcent stały (poza regularnymi wyjątkami) na przedostatniej sylabie. Wyodrębnia się 2 gł. odmiany języka: język ogólny i gwarowy (ogół gwar; dialekt, gwara). Polszczyzna ogólna jest upowszechniana przez szkołę, administrację, literaturę i prasę. Zaspokajaniu różnorodnych potrzeb komunikatywnych służą style użytkowe. O wyborze środków językowych w wypowiedziach różnego typu decyduje treść i cel (funkcja) wypowiedzi. Powtarzalność i trwałość czynników warunkujących wybór doprowadziły do wykształcenia się znacznie zróżnicowanych stylów funkcjonalnych (np. urzędowy, nauk., publicyst., potoczny). Indywidualną postawę wobec świata przekazuje styl artyst., najbogatszy w środki językowe, czerpiący elementy z innych stylów, mający największą swobodę w tworzeniu nowych środków (zwł. w zakresie metaforyki i ekspresji), najłatwiej przełamujący konwencje narzucane przez epokę. Dzięki powszechności oświaty i środków komunikacji społ. (zwł. telewizja, radio, prasa) polszczyzną ogólną posługuje się dziś większość Polaków, co sprzyja integracji i demokratyzacji stosunków międzyludzkich, ale jednocześnie prowadzi do rozchwiania norm językowych, zaniku dawnych autorytetów kult. (pisarze, stara inteligencja) i obniżenia poziomu kultury języka; świadczą o tym innowacje językowe oraz wyrażenia często zaczerpnięte wprost z języka urzędowego (np. konsumować, uczęszczać, w miesiącu maju), także język propagandy polit. ( nowomowa). Polszczyznę końca XX w. charakteryzują tendencje do ekonomiczności środków językowych (np. motorówka 'łódź motorowa', gest grzecznościowy 'gest uczyniony z grzeczności'; powstawanie skrótowców, np. PKP, PAN), do precyzji i wyrazistości semantycznej struktur wyrazowych (np. ograniczanie wielofunkcyjności elementów słowotwórczych końcówka -acz służy do tworzenia nazw wykonawców czynności, -arka do urabiania nazw maszyn i urządzeń mech., oraz tworzenie złożeń: krwiodawca, szybkostrzelny, dźwiękoszczelny), a także szerzenia się konstrukcji analogicznych (np. na wzór rzeczownika drzewostan powstały: trawostan, krzewostan, glebostan). Dynamicznie rozwija się słownictwo, czemu służą metody słowotwórcze (neologizmy, np. abakan 'monumentalny gobelin o bogatej fakturze' od nazwiska plastyczki M. Abakanowicz), semantyczne (nowe znaczenie wyrazów, np. warsztat 'ogół metod, środków techn. i artyst. stosowanych przez naukowców, artystów, redaktorów', edycja 'powtórzenie czegoś, jakiejś cyklicznie odbywającej się imprezy') oraz zapożyczenia (gł. z języków: ang., np. shop, show-biznes, leasing, jogging, thriller; ros. pierestrojka, nieudacznik, aparatczyk, łagier; franc. butik, bidon, blamaż). Rozbudowana jest terminologia nauk., ekon. i techn. (np. indeksacja, akcjonariat, homologacja, konsulting, video, joystick, interfejs, telefaks, kserokopiarka). Polszczyzna przechowała informacje kult. o historii i obyczajach Polaków, o wartościach przez nich uznawanych; np. informacje zawarte w słowach szlachetny : szlachta, pożegnać : zrobić znak krzyża, zboże : bogactwo; we frazeologizmach prosto z mostu (most droga bita), smalić cholewki; w powiedzeniach, przysłowiach Wart Pac pałaca, Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle. Poza Polską językiem pol. mówią dziś Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie oraz na Zaolziu, a także część Polonii w krajach Europy Zach., Ameryki Pn. i Pd., w Australii. Wytworzyła się tam też swoista odmiana polszczyzny na podłożu języków miejscowych (tzw. dialekt polonijny). Zob. też kultura języka.

HISTORIA
Język pol. jest językiem słow. z rodziny zachodniosłow., a jako oddzielny język zaczął się kształtować w X w., zapewne w związku z powstaniem i rozwojem państwa polskiego. Okresem największych zmian językowych było średniowiecze, zahamowały je upowszechnienie druku i powstanie tradycji literackiej. Najważniejsze oryginalne cechy fonetyczne (na tle innych języków słow.): 1) głoski o i a przed spółgłoskami twardymi na miejscu pierwotnego e (niosę, wiara) i wymiany e : o i e : a (niesie : niosę, wiara : wierze); 2) zamiana dawnych zgłoskotwórczych l i r na połączenia spółgłoskowo-samogłoskowe (wilk, kark, porównaj czes. vlk, krk); 3) występowanie spółgłosek miękkich p', b', m', v', f', ś, ź, a także ć, dź, rz z dawnych t', d', r'; 4) zachowanie samogłosek nosowych ę i o (w zapisie: ą); 5) brak samogłosek długich i ścieśnionych; 6) stały akcent i brak intonacji nieekspresywnej. W toku dziejów zaszły też liczne zmiany gram. zanikły pewne końcówki przypadków, a nawet całe kategorie gram., np. liczba podwójna (dwie niewieście, chodźwa), 2 czasy przeszłe (aoryst i imperfectum) i odmiana prosta przymiotników (wesół, D. wesoła). Wytworzyły się rodzaje męskoosobowy i żeńskorzeczowy, powstała złożona odmiana przymiotników (wesoły, D. wesołego). W koniugacji ukształtował się m.in. nowy czas przeszły (mówiłem z dawnego mówił jeśm) i czas przyszły złożony (będę czytał). W budowie zdań ograniczono użycie imiesłowów, rozbudowano zaś w języku pisanym zdanie złożone. Ogromnie wzbogaciło się słownictwo rodzime, zapożyczono też wiele wyrazów, gł. z języków: niem., franc. i z łaciny. Do XIV w. język pol. istniał tylko w regionalnych i lud. odmianach mówionych. Wysoki poziom artyst. pierwszych zabytków (Bogurodzica, Kazania świętokrzyskie, Psałterz floriański) należy przypisać długotrwałej tradycji polszczyzny mówionej, gł. na dworach książęcych, w administracji państw., retoryce świeckiej i religijnej. Sprzyjało to tworzeniu się ponadregionalnego języka ogólnego, zw. lit. lub kulturalnym. Język taki wykształcił się do XV w., zarówno z elementów dialektów małopol., jak i wielkopol., okrzepł zaś w XVI w., przede wszystkim wskutek rozwoju piśmiennictwa renes. oraz świadomej działalności pisarzy i drukarzy tego okresu. Drukarstwo przyczyniło się do spopularyzowania polszczyzny lit. i dbałości o nią; jej złoty wiek przypada na 2 poł. XVI w. Od poł. XVII w. użycie języka pol. zostało ograniczone na rzecz łaciny, zachwiały się normy językowe. Teksty pol. przeplatano słowami i zwrotami łac. ( makaronizmy). Odrodzenie języka zaczęło się w poł. XVIII w. Duży wpływ miały reformy Komisji Edukacji Nar., wprowadzające polszczyznę jako język wykładowy w szkołach i przedmiot nauczania. Stworzono wtedy podstawy stylu nauk. i urzędowego; udało się ograniczyć wpływ łaciny i języka franc. (który jednakże oddziaływał przez cały XIX w.). Powstały liczne gramatyki i pierwszy słownik języka pol. (S.B. Lindego, 1807 14). W dobie romantyzmu wykształcił się (m.in. dzięki A. Mickiewiczowi i innym twórcom kresowym) nowy typ polszczyzny pisanej, bliższy językowi potocznemu, nasycony elementami regionalnymi i ludowymi. Dalsza modernizacja języka była zasługą wielkich prozaików pozytywizmu. Rozwój języka nie osłabł mimo zaborów, a pielęgnowanie polszczyzny stało się obowiązkiem patriotycznym inteligencji (czasem prowadzącym do wytworzenia postawy purystycznej). Po odzyskaniu niepodległości polszczyzna powróciła do szkół i urzędów; nastąpił rozwój stylów funkcjonalnych, język ogólny stał się mową większości społeczeństwa. Ujednolicono terminologię techn., skodyfikowano normę językową i ortografię.

DIALEKTY POLSKIE
Dialekty lud., kontynuujące dawne dialekty plemienne, kształtowały się w toku rozwoju historycznego. Tendencje scalające doprowadziły do wykształcenia języka ogólnego, ponaddialektalnego, zaś mowa wsi (chłopów i drobnej szlachty) zaczęła się z czasem różnić od mowy ludzi wykształconych, skupionych gł. w miastach. Dzisiejsze dialekty lud. różnią się od języka ogólnego zarówno wymową (np. istnieniem samogłosek pośrednich między a i o, e i i pa on, mleiko, mazurzenie), jak i fleksją (formy choćta, zrobim, chłopakewi, myszów) czy składnią oraz zasobem słownictwa (np. bogactwo słownictwa związanego z pracą na roli, realiami wiejskimi czy obrzędami), a nawet zakresem użycia środków słowotwórczych (np. większą rozmaitością form zdrobniałych). Współcześnie rozróżnia się następujące gł. dialekty: małopol., śląski, wielkopol., mazow. i kaszubski (uznawany też za język). Od 1945 kształtowały się na Ziemiach Zach. i Pn. nowe dialekty mieszane, wynik zmieszania się tam mowy ludności z różnych regionów kraju i repatriantów z Kresów. Dialekty dzielą się na gwary charakterystyczne dla mowy ludności wiejskiej zamieszkującej mniejszy obszar (np. gwara podhalańska, kurpiowska). Granice dialektów są wyznaczone wg przebiegu granic zjawisk językowych (izoglos), gł. fonetycznych (np. mazurzenie, sposób wymowy samogłosek nosowych, połączeń międzywyrazowych) i fleksyjnych oraz leksykalnych. W związku z rozwojem gosp. i kult. kraju, m.in. wskutek migracji ludności, dialekty lud. zanikają, stając się często tylko językiem kontaktów rodzinnych i sąsiedzkich. Ich utrwalenie w czystej postaci (zapisy na taśmach magnetofonowych), nauk. zbadanie i opis pozwolą zachować dla przyszłych pokoleń wartości kult. stworzone przez ludność wiejską i odzwierciedlone w języku.

Nazwa, symbole, podziały administracyjne:

NAZWA
Nazwa Polska pochodzi od plemienia Polan, zamieszkujących we wczesnym średniowieczu dorzecze środk. Warty, tj. część obecnej Wielkopolski, i początkowo była używana na określenie ich terytorium plemiennego. Po zjednoczeniu IX X w. przez Polan prawie całego dorzecza Odry i Wisły nazwą Polska zaczęto obejmować całość państwa (po raz pierwszy na pocz. XI w.). W XIV w. upowszechnił się termin Wielka Polska w odniesieniu do terytorium Polan, w XV w. Małopolska dla ziem południowych. W okresie zaborów mimo dążeń zaborców do usunięcia nazwy Polska z oficjalnej terminologii, utrzymała się ona oprócz narzucanych nazw urzędowych. GODŁO PAŃSTWOWE, BARWY, HYMN
Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego z głową zwróconą w prawo, z koroną, dziobem i szponami złotymi, w czerwonym polu prostokątnej tarczy o dolnej krawędzi wydłużonej pośrodku; orzeł biały stanowił godło Piastów od XIII w., godło państw. od 1919, od 1927 o kształcie prawie identycznym z obowiązującym obecnie (1945 XII 1989 bez korony). Barwami są biel i czerwień (cynober) w dwóch poziomych pasach równoległych, o równej szerokości i długości, z których górny jest biały, a dolny czerwony; są to barwy nar. przyjęte 1831 przez sejm Królestwa Pol. w okresie powstania listopadowego, od 1919 oficjalne barwy państwowe. Najstarszą pieśnią pol., która odgrywała rolę hymnu nar. jest Bogurodzica, śpiewana przez rycerstwo pol., m.in. przed bitwami pod Grunwaldem i Warną. Pieśń Jeszcze Polska nie zginęła powstała 1797 w Reggio nell'Emilia we Włoszech (tekst J. Wybickiego, melodia lud. mazurka), zw. już wówczas Mazurkiem Dąbrowskiego, od 1831 śpiewana jako pol. pieśń narodowa. W 1918 stała się hymnem nar., a 1927 ogłoszono ją oficjalnym hymnem państwowym.

ZMIANY OBSZARU I GRANIC
Po zjednoczeniu ok. 990 państwo Piastów obejmowało teren zbliżony do obecnego, z wyjątkiem niezależnych ziem prus.; związek z Polską Pomorza, które starało się utrzymać niezależność, był luźniejszy. W X XII w. był to obszar ok. 250 tys. km2, ze stolicą w Gnieźnie, od ok. 1040 w Krakowie. W okresie rozbicia dzielnicowego 1138 1320 Polska poniosła straty terytorialne: 1181 odpadło Pomorze Zach., osadzony 1226 na ziemi chełmińskiej zakon krzyżacki zaczął rozszerzać terytorium swego państwa, Brandenburgia opanowała ziemię lubuską 1249 52 i pogranicze wielkopol.-pomor., Pomorze Gdańskie 1308 09 zagarnęli Krzyżacy; poza granicami Polski, zjednoczonej 1320 przez Władysława I Łokietka (tylko ok. 106 tys. km2), został Śląsk (stopniowo od 1327 uzależniany przez Czechy) oraz Mazowsze. Granice kraju znacznie przesunął na wsch. Kazimierz III Wielki, przyłączając do Polski 1340 66 Ruś Halicko-Wołyńską, podporządkowując jako lenno Ruś Czerwoną i zach. Podole (1370 terytorium Polski łącznie z lennami wynosiło ok. 240 tys. km2). Oznaczało to przekształcenie dość jednolitego dotąd etnicznie państwa w państwo wieloetniczne. Stanu tego nie zmieniło odzyskanie 1466 Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej i malborskiej (Prusy Król.) oraz Warmii. Ustalił się wtedy obowiązujący (z niewielkimi zmianami) do rozbiorów Polski 1772 95 przebieg pol. granic zachodnich. W 1462 1529 dokonano stopniowej inkorporacji Mazowsza. W 1561 lennem Polski stała się Kurlandia, a 1569 do Królestwa Pol. i Wielkiego Księstwa Litew. przyłączono jako ich kondominium większą część Inflant (1629 pozostała przy Polsce tylko ich część pd.). W 1569 do Polski włączono litew. Podlasie, Wołyń, Podole (woj. bracławskie) i Kijowszczyznę oraz na sejmie lubel. zawarto unię realną z Wielkim Księstwem Litew., tworząc federacyjną Rzeczpospolitą Obojga Narodów (1582 ok. 815 tys. km2; ziemie należące do Polski zwano Koroną), ze stolicą w Warszawie (od 1596, ostatecznie 1611). Po wojnach z Moskwą (od 1609) terytorium Rzeczypospolitej rozszerzono 1619 o ziemie: smoleńską, czernihowską i siewierską (największy w jej dziejach obszar, ok. 990 tys. km2, w tym ok. 180 tys. km2 ze zwartym osadnictwem pol.; Polacy zapewne ok. 40% ludności). W 1667 ( andruszowski rozejm) utrata na wsch. ziemi smoleńskiej i czernihowsko-siewierskiej oraz Zadnieprza z Kijowem; 1672 99 okresowa utrata Podola na rzecz Turcji (1699 obszar Polski około 733 tys. km2); stan ten utrzymywał się do I rozbioru 1772. Po odzyskaniu niepodległości 1918 i ustaleniu się do 1923 granic w wyniku plebiscytów, powstań śląskich i wielkopol., wojen z Ukrainą i sowiecką Rosją oraz wcieleniu do Polski tak zwanej Litwy Środkowej, terytorium II RP obejmowało na wsch. obszary po Dźwinę, Słucz i Zbrucz, zamieszkane w przeważającej mierze (poza pasem Grodno Wilno i Lwowem) przez ludność białorus. i ukr., na pn. litew.; spośród ziem należących do Polski przed rozbiorami poza granicami pozostał obszar Gdańska ( Wolne Miasto Gdańsk), Warmia i rejony Elbląga i Malborka (1938 388,6 tys. km2); 1938 anektowano Zaolzie, fragmenty Spiszu i Orawy oraz skrawki innych pogranicznych ziem słowackich. W 1945 terytorium Polski objęło Ziemie Zach. i Pn. po Odrę, Nysę Łużycką, M. Bałtyckie; przywrócono w zasadzie przedwojenną granicę południową.

PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE
We wczesnym średniowieczu terytorium Polski dzieliło się na prowincje, zarządzane przez namiestników władcy (komesów); jednostkami adm. były okręgi grodowe, czyli kasztelanie (ponad 100). Po zjednoczeniu Królestwa Pol. w 1 poł. XIV w. dawne dzielnice stały się województwami (niekiedy ziemiami), w ktorych stopniowo do XV w. wytworzył się podział na powiaty okręgi szlacheckich sądów ziemskich i administracji skarbowej; ponadto istniały okręgi podległe starostom generalnym namiestnikom król. (Wielkopolska, Ruś, Podole) i starostom grodowym zwierzchnikom nad zamkami i przyległymi powiatami; kasztelanie utraciły w XIV XV w. dawną rolę w administracji terytorialnej. W Wielkopolsce istniały woj.: pozn. (z ziemią wschowską), kal. (z ziemią nakielską), brzeskie kujawskie, inowrocławskie (z ziemią dobrzyńską), łęczyckie i sieradzkie (z ziemią wieluńską); w Małopolsce woj.: krak. i sandom., od 1474 także lubel. (z ziemią łukowską); na Rusi od XV w. woj.: bełskie, podolskie i ruskie; w Prusach Król. woj.: chełmińskie, malborskie, pomor.; na Mazowszu woj.: mazow., płoc. i rawskie. Po unii lubel. 1569 do Korony włączono woj.: bracławskie, kijowskie, podlaskie i wołyńskie; Wielkie Księstwo Litew. dzieliło się na księstwo (starostwo) żmudzkie i woj.: brzeskie litew., mińskie, mścisławskie, nowogródzkie, połockie, trockie, wil. i witebskie; 1677 w pd. części Inflant utworzono woj. inflanckie. W wyniku zdobyczy na wsch. (rozejm z Moskwą w Deulinie 1618 i pokój w Polanowie 1634) powstały woj.: czernihowskie (Korona) i smoleńskie (Wielkie Księstwo Litew.) w posiadaniu Rzeczypospolitej do 1667. W 1768 utworzono woj. gnieźn. (z części woj. kaliskiego). Na ziemiach pol., które w wyniku rozbiorów były wcielane do państw zaborczych, wprowadzano nowe podziały adm.; z ziem zagarniętych przez państwo prus. utworzono prowincje: Prusy Zach., Prusy Nowowsch. i Prusy Pd., dzielące się na departamenty; z obszarów zajętych przez Austrię utworzono tzw. Królestwo Galicji i Lodomerii; tereny włączone do Rosji podzielono na gubernie. Istniejące 1807 15 Księstwo Warszawskie było podzielone początkowo na 6, a od 1809 na 10 departamentów. Utworzone na kongresie wiedeńskim 1815 Królestwo Polskie zostało początkowo podzielone na 8 woj.: augustowskie (stol. Suwałki), kal., krak. (Miechów, później Kielce), lubel., mazow. (Warszawa), płoc., podlaskie (Siedlce), sandom. (Radom); 1837 województwa nazwano guberniami (1841 gubernię krak. przemianowano na kiel.), 1845 liczbę guberni zmniejszono do 5: kal. i mazow. połączono, tworząc gubernię warsz., gubernię kiel. włączono do radom., a podlaską do lubel.; 1867 podział adm. zmieniono, tworząc 10 guberni: kal., kiel., lubel., łomżyńską, piotrkowską, płoc., radom., siedl., suwal. i warsz.; gubernie dzieliły się na powiaty. Obszary Galicji, do której 1846 włączono Rzeczpospolitą Krakowską, były podzielone jedynie na jednostki adm. niższego szczebla cyrkuły (dzielące się na obwody), od 1850 powiaty. Ziemie zaboru prus. 1816 weszły w skład prowincji: pozn., czyli Wielkiego Księstwa Poznańskiego (dzieląc się na rejencje: bydg. i pozn.) i zachodnioprus. (rejencje: gdań. i kwidzyńska). Po odzyskaniu niepodległości 1918 i ostatecznym ustaleniu granic kraj był podzielony na 17 województw: białost., kiel., krak., lubel., lwow., łódz., nowogródzkie, poleskie (stol. Brześć Litewski), pomor. (Toruń), pozn., stanisławowskie, śląskie (Katowice), tarnopolskie, warsz., wil., wołyńskie (Łuck) oraz miasto stołeczne Warszawa (na prawach województwa); województwa dzieliły się na powiaty. W IX 1939 Niemcy i ZSRR dokonały podziału państwa pol. zajętego w wyniku agresji; z obszaru okupacji niem. do III Rzeszy zostały wcielone, m.in.: Górny Śląsk z Zagłębiem Dąbrowskim i Zaolziem, Wielkopolska, Pomorze, Suwalszczyzna, część Kujaw, Mazowsza i Białostocczyzny; weszły one w skład okręgów: Gdańsk Prusy Zach., Kraj Warty oraz prowincji: Prusy Wsch. (regencje: ciech., gubińska) i Górny Śląsk (regencja katow.); z pozostałej części ziem pol. X 1939 utworzono Generalne Gubernatorstwo (GG), podzielone na 4 dystrykty: warsz., krak., lubel. i radomski. Cały obszar okupacji sowieckiej, z wyjątkiem części Wileńszczyzny, przekazanej X 1939 Litwie, wcielono do ZSRR; do Białorus.SRR włączono Białostocczyznę, Nowogródczyznę, część Wileńszczyzny, Polesia i Mazowsza, podzielone na obwody: baranowicki, białost., brzeski, wilejski i piński; do Ukr.SRR włączono Małopolskę Wsch., Wołyń i pozostałą część Polesia, podzielone na obwody: drohobycki, lwow., równieński, stanisławowski, tarnopolski i wołyński; VI 1940 Wileńszczyzna wraz z Litwą została wcielona do ZSRR. Po rozpoczęciu VI 1941 wojny niem.-sowieckiej III Rzesza zajęła obszar dotychczasowej okupacji sowieckiej: Białostocczyznę jako okręg Białystok podporządkowano prowincji Prusy Wsch., Małopolskę Wsch. włączono do GG i utworzono dystrykt Galicja, pozostałe tereny weszły w skład komisariatów Rzeszy: Wschód (komisariaty: Litwa, Białoruś) i Ukraina. Powojenny kształt Polski został ustalony na konferencjach przywódców mocarstw alianckich: 1943 teherańskiej (terytorium między Odrą i linią Curzona), 1945 jałtańskiej (przebieg granicy wsch. i określenie ogólnego przyrostu terytorialnego Polski kosztem Niemiec) i 1945 poczdamskiej (dokładny przebieg granicy zach. i pn.); granicę wsch. ostatecznie ustalono w umowie między TRJN i rządem ZSRR VIII 1945, skorygowano 1951; granicę pd. w umowie między rządami Polski i Czechosłowacji (VI 1958). W 1946 terytorium Polski podzielono na 14 województw: białost., gdań., kiel., krak., lubel., łódz., olszt., pomor. (później bydg.), pozn., rzesz., szczec., śląskie (późniejsze katow.), warsz., wrocł., oraz 2 miasta wydzielone Warszawę i Łódź; 1950 wydzielono ponadto woj. koszal., opol. i zielonogór., a 1957 miasta Kraków, Poznań i Wrocław; stan ten trwał do 1975. Jednostkami niższego rzędu były powiaty, złożone z gmin wiejskich i miast; 1954 gminy zastąpiono mniejszymi gromadami (1973 75 ponownie gminy); 1955 było 371 powiatów (w tym 76 miejskich), 8790 gromad, 729 miast i 47 osiedli. Do 31 V 1975 obowiązywał w Polsce trójstopniowy podział terytorialny (gmina, miasto, województwo). 1 VI 1975 wprowadzono dwustopniowy podział adm. państwa (obowiązujący do 31 XII 1998); wydzielono jednostki stopnia podstawowego gminy, miasta, dzielnice adm. większych miast oraz jednostki stopnia wojewódzkiego województwa i miasta stopnia wojewódzkiego; zniesiono powiaty, ustanowiono 49 województw (zamiast 17), miasta wydzielone: stołeczne Warszawa, Kraków, Łódź, Wrocław uzyskały status miast stopnia wojewódzkiego. W 1994 było 2483 gmin (853 miasta). Podział adm. z 1975 przyczynił się do osłabienia, zwł. w niektórych regionach kraju, utrwalonych więzi społ.-gosp. i kult.; wystąpiły rozbieżności między nowym podziałem a układem ciążeń komunik. (ok. 15% gmin ciąży do woj. innych niż własne); po 1975 znacznie rozwinęły się młode miasta wojewódzkie, m.in.: Piła, Łomża, Ostrołęka, Włocławek. Od 1 I 1999 obowiązuje nowy podział adm. państwa, wprowadzający trzy stopnie samorządu: 16 województw, 308 powiatów (tzw. powiaty ziemskie) i 65 miast wydzielonych na prawach powiatu (tzw. powiaty grodzkie), 2483 gminy (miejskie, miejsko-wiejskie, wiejskie oraz 11 gmin warsz.).

 

Warunki naturalne:

POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE
Skrajnymi punktami Polski są: na pn. przylądek Rozewie (5450'N), na pd. szczyt Opołonek w Bieszczadach (4900'N), na zach. koryto Odry k. Cedyni (1407'E), na wsch. koryto Bugu k. Strzyżowa (2408'E). Rozciągłość południkowa wynosi 550', to jest 649 km, co powoduje różnicę w długości trwania dnia między pn. i pd. częścią Polski; latem na pn. dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na pd., zimą odwrotnie; w ciągu roku różnica ta wynosi 2 godz. 12 minut. Konsekwencją rozciągłości równoleżnikowej 1001' (689 km wzdłuż równoleżnika 52) jest 40-minutowa różnica czasu słonecznego między zach. i wsch. krańcami kraju. Polska leży w strefie czasu środkowoeur. (czas słoneczny południka 15E); latem wprowadza się czas wschodnioeur. (południka 30E). W pobliżu Warszawy, znajduje się geom. środek Europy, przecinają się tu linie łączące: przylądki Nordkyn (Norwegia) i Matapan (na Peloponezie w Grecji) oraz przylądek Roca (Portugalia) i środk. Ural. Przez Polskę przebiega granica pomiędzy kontynent. blokiem Europy Wsch. a rozczłonkowaną przez morza wewn. Europą Zachodnią. Na obszarze Polski stykają się 3 wielkie jednostki tektoniczne, paleozoiczne góry i platformy środkowoeur., góry systemu alp. oraz prekambryjska platforma wschodnioeur.; odpowiadają im 3 wielkie jednostki fizycznogeogr. zw. podobszarami: Pozaalpejska Europa Środk., Karpaty z Podkarpaciem, Niż Wschodnioeuropejski. Polska jest położona w strefie klimatu umiarkowanego o charakterystycznych cechach przejściowych, od mor. na zach. do kontynent. na wschodzie. Szata roślinna należy gł. do prowincji środkowoeur. (lasy mieszane i liściaste); w miarę wzrostu kontynentalizmu wzrasta udział lasów iglastych; przez Polskę przebiegają granice zasięgu roślin właściwych dla różnych części Europy, m.in. pn.-wsch. granica zasięgu buka. Przejściowy charakter wykazuje również układ gleb strefowych w pd.-zach. i zach. części kraju wzrasta udział gleb brun., w pn.-wsch. i wsch. gleb bielicowych.

BUDOWA GEOLOGICZNA
Polska znajduje się na styku wielkich jednostek tektonicznych: 1) platformy prekambryjskiej wsch. Europy (wsch. i pn.-wschodnia Polska); 2) platformy paleozoicznej środk. i zach. Europy (środk. i zachodnia Polska); spod pokrywy osadowej tej platformy wyłaniają się części górotworów kaledońskich i hercyńskich (Sudety Zach. i Sudety Wsch., G. Świętokrzyskie); 3) górotworu Alpidów (Karpaty i zapadliska przedkarpackie). Platforma prekambryjska jest zbud. z 2 pięter tektonicznych: podłoża krystal. i pokrywy osadowej (platformowej). Podłoże archaiczno-proterozoiczne tworzą granitoidy oraz sfałdowane i zmetamorfizowane skały krystal. (gnejsy, łupki krystal., amfibolity), poprzebijane intruzjami skał głębinowych (gabra, sjenity, granitoidy) i wulk. (bazalty). Na zdenudowanym i różnie ukształtowanym podłożu krystal. leży pokrywa platformowa (osadowa) gruba na obniżonych, a cienka na dźwigniętych partiach podłoża. Pokrywa ta, wieku górny prekambr czwartorzęd jest zbud. ze skał górnego prekambru (m.in. bazalty, tufy, arkozy, piaskowce), starszego paleozoiku (iłowce, piaskowce, wapienie, margle), dewonu (gł. piaskowce, wapienie rafowe, dolomity), karbonu (m.in. piaskowce, wapienie, iłowce, pokłady węgla kam.), permu (m.in. iłowce, dolomity, anhydryty, gipsy, sole), triasu (arkozy, wapienie oolitowe, piaskowce, iłowce), jury (m.in. piaskowce, iłowce, wapienie i margle), kredy (m.in. piaskowce glaukonitowe i kreda pisząca), trzeciorzędu (gł. iłowce i piaski) oraz czwartorzędu (m.in. gliny zwałowe, piaski, iły warwowe). W obrębie platformy prekambryjskiej rozróżnia się: Obniżenie nadbałtyckie (prebałtyckie ). Pokrywę platformową wypełniającą obniżenie podłoża tworzą osady starszego paleozoiku, permu, triasu, kredy, jury oraz trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy dochodzi do 6000 m (w części zach.). Wyniesienie mazursko-suwalskie. Pokrywę tworzą osady jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu, na skłonach wyniesienia także osady triasu; na dźwigniętych partiach podłoża grubość pokrywy platformowej wynosi ok. 350 m, w miarę zanurzania się podłoża jej grubość wzrasta do 2000 m i więcej. Obniżenie podlaskie. Pokrywę tworzą skały górnego prekambru, starszego paleozoiku, permu, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy wypełniającej obniżenie podłoża wynosi od 1000 do 4000 m. Wyniesienie Sławatycz (zrąb tektoniczny). Pokrywa platformowa jest cienka, tworzą ją skały górnego prekambru, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy wynosi od 400 do 1500 m (na skłonach podłoża). Obniżenie nadbużańskie. Na podłożu, które jest zanurzającym się ku zach. fundamentem krystalicznym tarczy ukr., leży pokrywa platformowa zbud. ze skał górnego prekambru, paleozoiku, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu; grubość pokrywy waha się od 2000 m na wsch. do ponad 5000 m na zachodzie. Platforma paleozoiczna jest zbud. z 2 pięter tektonicznych: podłoża paleozoicznego i pokrywy platformowej (osadowej). Wykształcenie skał pokrywy platformowej jest takie samo lub b. podobne do wykształcenia pokrywy platformy prekambryjskiej. Podkarpacie, Górny Śląsk, niecka miechowska, Kujawy i Pomorze Zach. mają podłoże staropaleozoiczne, sfałdowane i usztywnione w czasie orogenezy kaledońskiej, a pokrywę platformową rozpoczynającą się osadami dewonu i osiągającą grub. od 1000 do ponad 10 000 m. Wielkopolska i nizinny Dolny Śląsk (Przedgórze Sudeckie) mają podłoże młodopaleozoiczne, sfałdowane i skonsolidowane w czasie orogenezy hercyńskiej oraz pokrywę rozpoczynającą się utworami górnego karbonu lub permu i osiągającą grub. od 500 do ponad 5000 m. Strefa kontaktu platform prekambryjskiej i paleozoicznej jest zw. strefą tektoniczną Teisseyre'a Tornqwista, a ostatnio strefą Gutercha; jest to strefa rozłamów wgłębnych sięgających aż do powierzchni Mohorovicicia. Platforma paleozoiczna podlegała staro- i młodoalp. ruchom tektonicznym, które spowodowały powstanie nieciągłych deformacji tektonicznych (gł. uskoków). Pod wpływem ciśnienia nadkładu na sole permskie utworzyły się wysady i słupy solne (tektonika salinarna). Ruchy na pograniczu kredy i trzeciorzędu uformowały wał środkowopol., niecki: szczec., mogileńsko-łódz., miechowską (nidziańską) i brzeżną oraz monoklinę przedsudecką i śląsko-krakowską. Kaledonidy odsłaniają się w pd. części G. Świętokrzyskich, które budują utwory prekambru i starszego paleozoiku (gł. łupki ilaste, mułowce, piaskowce, kwarcyty, szarogłazy, margle, wapienie); miejscami występują również niewielkie intruzje diabazów i lamprofirów. Serie skalne są intensywnie sfałdowane w wyniku orogenezy kaledońskiej. Hercynidy są odsłonięte na Dolnym Śląsku, także w G. Świętokrzyskich. W Sudetach Zach. łańcuch hercyński jest zbud. z metamorficznych i osadowych skał prekambru i paleozoiku (m.in. gnejsy, migmatyty, łupki krystal., amfibonity, wapienie, dolomity). Skały te przeszły kilka faz fałdowań i metamorfizmu. Ostatnie odbyły się między dolnym a górnym karbonem w fazie sudeckiej orogenezy hercyńskiej. Proces górotwórczy zakończyły górnokarbońsko-dolnopermskie intruzje granitoidów (Karkonosze, Strzegom) oraz wulkanizm dolnopermski (diabazy). Zapadliska śródgórskie (północno- i śródsudeckie) są wypełnione molasowymi utworami górnego węglonośnego karbonu i dolnego permu (mułowce, piaskowce, iłowce, zlepieńce, arkozy). Sudety Wsch. są zbud. z 2 stref. Strefa zach. przylegająca do G. Sowich (masyw śródgórski) jest zbud. ze skał prekambru i paleozoiku (gnejsy, granitognejsy, intruzje diabazów i granitoidów Strzelin); gł. fałdowanie tej strefy odbyło się między dewonem a karbonem. Szeroka strefa wsch. składa się z fliszowych osadów górnego dewonu i dolnego karbonu (zlepieńce, piaskowce, łupki ilaste), o dużej miąższości; ostateczne sfałdowanie tej strefy odbyło się w górnym karbonie. Górny Śląsk jest zapadliskiem przedgórskim wypełnionym grubymi (ponad 6000 m) paralicznymi i limnicznymi osadami górnego karbonu (zlepieńce, piaskowce, mułowce, iłowce, z pokładami węgla kam. tzw. karbon produktywny). Struktury hercyńskie występują na powierzchni na obszarze G. Świętokrzyskich; orogeneza hercyńska działała zarówno w ich części pn. jak i pd., gdzie przebudowała struktury starsze. Ruchy alp. spowodowały wyraźne odmłodzenie morfologiczne G. Świętokrzyskich i Sudetów. Alpidy obejmują w Polsce Tatry, nieckę podhalańską, Pieniny i Karpaty fliszowe oraz zapadlisko przedkarpackie. Tatry są zbud. z trzonu krystal. (łupki krystal. przebite intruzją granitoidową) oraz ze skał sfałdowanych i nasuniętych na trzon w kredzie górnej płaszczowin: wierchowych i reglowych; płaszczowiny te składają się ze skał osadowych triasu i kredy dolnej (kwarcyty, piaskowce, łupki ilaste, wapienie, dolomity, margle, rogowce, radiolaryty). Niecka podhalańska jest zbud. gł. ze skał fliszowych wieku paleogeńskiego. Tatry i niecka podhalańska należą do Karpat Wewn., które od Karpat Zewn. oddziela Pas Skałkowy Pienin zbud. ze skał jury, kredy i starszego trzeciorzędu (m.in. łupki ilaste, piaskowce, margle, wapienie, radiolaryty, zlepieńce). Pieniny były kilkakrotnie fałdowane od kredy górnej do miocenu; ruchy te potrzaskały i podzieliły Pas Skałkowy Pienin na bloki i odkorzeniły je od ich podłoża. Karpaty Zewn. (fliszowe) są zbud. z naprzemianległych warstw łupków ilastych i piaskowców oraz zlepieńców kredy i paleogenu. Flisz karpacki został sfałdowany z początkiem neogenu. Karpaty Zach. charakteryzuje tektonika płaszczowinowo-fałdowa, a Karpaty Wsch. tektonika płaszczowinowo-fałdowo-skibowa. Magmatyzm w Karpatach Zewn. reprezentują cieszynity i andezyty, w Pieninach andezyty i bazalty. Na przedpolu Karpat powstało w neogenie zapadlisko przedgórskie wypełnione osadami molasowymi, zawierającymi utwory roponośne, gazonośne, solonośne i siarkonośne.

ZLODOWACENIA
W plejstocenie obszar Polski był wielokrotnie zajęty przez lądolód, który okresowo ulegał topnieniu, toteż większość powierzchni Polski pokrywają plejstoceńskie osady lodowcowe i wodnolodowcowe. Za najstarsze zlodowacenie uważa się zlodowacenie Narwi; czoło lądolodu sięgało po pn. przedpole Wyż. Lubelskiej, rejon ujścia Pilicy i rejon Płocka, skąd wyginało się ku pn. w kierunku Doliny Dolnej Wisły; śladem tego zlodowacenia jest glina zwałowa występująca w rejonie Gałachów k. Modlina. W czasie interglacjału podlaskiego rzeki wymodelowały głębokie doliny wypełnione osadami aluwialnymi, gł. piaszczysto-żwirowymi, niekiedy mułami ze szczątkami flory. Podczas zlodowacenia Nidy lądolód oparł się o pn. zbocza G. Świętokrzyskich, obejmując swym zasięgiem Wzniesienia Łódzkie i Wyż. Lubelską; śladem tego zlodowacenia jest najstarszy poziom gliny zwałowej, zachowany szczególnie dobrze w zach. i pn. części G. Świętokrzyskich, w rejonie rowu Kleszczowa k. Bełchatowa oraz w głębokich dolinach na Wyż. Lubelskiej; z okresem zlodowacenia Nidy jest związana także akumulacja najstarszych w Polsce lessów oraz mułów i iłów warwowych. Osady interglacjału małopolskiego (przasnyskiego) zachowały się tylko w niewielu miejscach. Są to osady rzeczne, jeziorne i bagienne ze szczątkami fauny i flory, występujące na Wzniesieniach Łódzkich, Niz. Mazowieckiej i Wyż. Lubelskiej. Podczas zlodowacenia Sanu I lądolód przekroczył pas wyżyn środkowopol. docierając do przedpola Sudetów i Doliny Dolnego Sanu. Śladem tego zlodowacenia jest poziom gliny zwałowej o grub. od 5 do 30 m. Podczas interglacjału ferdynandowskiego lądolód ustąpił całkowicie z obszaru Polski, nastąpił okres erozji; tworzyły się piaski, żwiry i bruki rezydualne, a w jeziorach także mułki, ziemia okrzemkowa, kreda jeziorna, gytia i torfy. W czasie zlodowacenia Sanu II zasięg lądolodu przebiegał wzdłuż pn. zboczy Roztocza i Karpat, skąd dalej jego granica biegła wzdłuż Sudetów; do osadów powstałych w tym czasie należą gliny zwałowe, a także piaski i żwiry wodnolodowcowe, o łącznej miąższośći dochodzącej do kilkunastu metrów; doliny rzek spływających z Karpat zostały wówczas zasypane do wysokości sięgającej 90 m powyżej poziomu ich koryt współczesnych. W interglacjale zw. wielkim, który jest wyraźnie dwudzielny, powstawały rzeczne osady okruchowe, a także osady jeziorne muły, iły, kreda jeziorna, ziemia okrzemkowa, torfy; osady te są znane z wielu miejsc, zarówno na Niżu Polskim, jak i na wyżynach przedpola Karpat i Sudetów. W czasie zlodowacenia Liwca lądolód objął swym zasięgiem pn.-wschodnią Polskę, jego czoło zaś sięgało w dorzeczu rz. Liwiec po równoleżnik Warszawy; osady tego zlodowacenia reprezentowane są przez gliny zwałowe, muły i iły warwowe powstałe w jeziorach zastoiskowych utworzonych przed czołem lądolodu; podczas tego zlodowacenia powstały najstarsze lessy w południowej Polsce. W interglacjale Zbójna dominowały procesy erozyjne (erozja osadów starszych zlodowaceń); w wielu miejscach zachowały się osady aluwialne i limniczne tego interglacjału. Podczas zlodowacenia Odry lądolód oparł się o Sudety, wkroczył nieznacznie w Bramę Morawską, a następnie jego czoło biegło ku pn.-wsch., omijając G. Świętokrzyskie w kierunku wsch. i opierając się o pn. skraj Roztocza; maksymalny zasięg tego zlodowacenia wyznaczają pasy moren czołowych, a także gliny zwałowe, pola sandrowe, wzgórza kemowe i ozy na Wzniesieniach Łódzkich, Niz. Mazowieckiej, Podlasiu, a także na Wyż. Śląskiej, Wyż. Małopolskiej i na przedgórzu Sudetów. Na Wyż. Małopolskiej i Wyż. Lubelskiej nastąpiła sedymentacja lessów. W interglacjale lubawskim tworzyły się osady organogeniczne, rzeczne i limniczne; w lessach Polski południowej występują gleby kopalne z tego interglacjału. W zlodowaceniu Warty rozróżnia się 3 stadiały; w czasie maksymalnego stadiału stadiału Pilicy, lądolód dotarł aż do Doliny Dolnej Pilicy, przekraczając ją nieznacznie na wsch. od Warki; na wsch. od Wisły jego zasięg wyznacza dział wodny między dorzeczami Wieprza i Krzny oraz Bugu. Na zach. od Wisły czoło lądolodu utworzyło potężny lob w rejonie Łodzi, a następnie biegło ku zach.; każdy stadiał pozostawił po sobie, oprócz glin zwałowych oddzielonych od siebie piaszczysto-żwirowymi osadami wodnolodowcowymi lub mułami i iłami zastoiskowymi, pasy moren czołowych oraz pola sandrowe. W interglacjale eemskim w rejon dolnej Wisły wlały się wody morza, zaś na pozostałym obszarze pn. i środkowej Polsce tworzyły się osady rzeczne i jeziorne. Zlodowacenie Wisły jest dzielone na 3 stadiały: stadiał Torunia, Świecia i stadiał główny. W czasie stadiału Torunia lądolód dwukrotnie wkroczył na obszar Doliny Dolnej Wisły, uprzednio zajętej przez zatokę morską. Podczas stadiału Świecia lądolód ponownie wkroczył do Doliny Dolnej Wisły, a być może i na obszar Warmii i pn. części Pojezierza Mazurskiego. W czasie stadiału gł. rozróżnia się 2 fazy: leszcz. i pomor.; maks. zasięg lądolód osiągnął w czasie fazy leszcz.; czoło jego biegło od Zielonej Góry przez Leszno, Wrześnię, Konin, Płock, Niedzicę i dalej w kierunku wschodnim. Przed czołem lądolodu powstała Pradolina Głogowska, którą wraz z Pradoliną Bzury Neru oraz Pradoliną Warszawsko-Berlińską płynęły ku zach. wody z topniejącego lądolodu. W fazie pomor. lądolód objął swym zasięgiem jedynie północną Polskę, wkraczając nieco dalej na pd. dolinami dolnej Wisły i Odry. Zbierające się przed czołem lądolodu wody kierowały się ku zach. Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką. Podczas zlodowacenia Wisły i recesji lądolodu z obszaru Polski powstały wzgórza moren czołowych, liczne ozy, kemy, pola sandrowe, a także jeziora rynnowe, zaporowe i wytopiskowe obszarów pojezierzy. W południowej Polsce doszło do sedymentacji lessów. W czasie zlodowaceń plejstoceńskich wielokrotnie powstawały lodowce górskie w Tatrach i, w mniejszym stopniu, w Karkonoszach. Pozostałością po nich są liczne jeziora cyrkowe, żłoby lodowcowe, wały moren bocznych, rysy i wygłady lodowcowe.

UKSZTAŁTOWANIE POWIERZCHNI
Polska jest krajem nizinnym; obszary poniżej 300 m n.p.m. stanowią 91,3% pow. (w tym depresje 0,2%); średnia wys. 173 m (Europa 330 m). Najwyższym punktem są Rysy w Tatrach Wysokich 2499 m, najniższym punkt na zach. od wsi Raczki Elbląskie 1,8 m p.p.m.; powierzchnia Polski jest nachylona z pd. na pn.-zachód. Na obszarze Polski występują 4 podstawowe, gł. strefy morfogenetyczne: młode góry Karpaty z kotlinami podgórskimi (Podkarpacie Pn.), stare góry Sudety z wyżynami: Śląsko-Krakowską, Małopolską (z G. Świętokrzyskimi), Lubelsko-Lwowską (z Roztoczem), staroglacjalne obszary Niz. Środkowopolskich i Sasko-Łużyckich (z Wysoczyznami Podlasko-Białoruskimi i Polesiem) oraz młodoglacjalne obszary pobrzeży i pojezierzy Południowobałtyckich i Wschodniobałtyckich. Najwyższe i najbardziej urozmaicone pod względem rzeźby są Karpaty, ciągnące się gł. wzdłuż granicy ze Słowacją, a zwł. Centralne Karpaty Zach. z wysokogórskim masywem Tatr i tektonicznym obniżeniem Podhala; na pn. od nich rozciągają się fliszowe Karpaty Zewn. rozdzielone Przełęczą Łupkowską na Karpaty Zach. (Beskidy i Pogórze Beskidzkie) i Wsch. (gł. Bieszczady). Beskidy (m.in. Beskid Śląski, Żywiecki, Mały, Sądecki, Niski, Gorce) to góry niskie i średnie (wys. do 1725 m, Babia Góra) o łagodnych liniach grzbietowych, rozcięte dolinami licznych rzek i kotlinami śródgórskimi (kotliny: Żywiecka, Sądecka); rozszerzający się z zach. na wsch. pas pogórzy (m.in. Śląskie, Wielickie, Strzyżowskie) stanowi falistą równinę o wys. od ok. 300 do ponad 570 m z deniwelacjami 50 250 m; pas pogórzy tworzą wyżynne garby rozdzielone kotlinami oraz dolinami górnej Wisły i jej dopływów; miejscami występują twardzielcowe pasma wzgórz (pogórza Ciężkowickie wys. 561 m, Dynowskie 592 m). Bieszczady Zach., ciągnące się po granicę z Ukrainą, buduje kilka przebiegających równoleżnikowo, podłużnych pasm górskich (wys. do 1348 m, Tarnica), rozciętych przełomowymi dolinami Sanu i jego dopływów. Karpaty oddziela od położonych na pn. i zach. starych gór i wyżyn, trzeciorzędowe zapadlisko tektoniczne z kotlinami Sandomierską i Oświęcimską oraz leżącą tylko częściowo w granicach Polski Kotliną Ostrawską; w kotlinach rozciągają się równiny stożków napływowych rzek karpackich, terasy rzeczne oraz równiny denudacyjne. W obrębie strefy kaledońsko-hercyńskiej znajdują się drugie pod względem wysokości góry w Polsce Sudety wraz z Pogórzem Sudeckim, ciągnące się wzdłuż granicy z Czechami; są to stare, pocięte uskokami i zdyslokowane w orogenezie alp. pasma górskie o szerokich, płaskich grzbietach, z pozostałościami powierzchni zrównań, ponad którymi wznoszą się twardzielcowe szczyty (Śnieżka 1602 m, Wielki Szyszak, Śnieżnik); rozdzielają je doliny rzeczne, kotliny (Turoszowska, Jeleniogórska) i obniżenia śródgórskie (Obniżenie Noworudzkie); przedgórze jest falistą równiną wys. 200 300 m, urozmaiconą twardzielcowymi wzgórzami (Masyw Ślęży 718 m, wzgórza Strzelińskie, Strzegomskie) i tektonicznymi obniżeniami (Podsudeckie, Otmuchowskie, Żytawsko-Zgorzeleckie). Na pn. od kotlin podkarpackich znajduje się, zróżnicowany pod względem budowy i rzeźby, pas wyżyn: w pd.-zach. jego części leży Wyż. Śląska (wys. do 400 m, Góra Św. Anny w garbie Chełmu), przechodząca ku wsch. w Wyż. Krakowsko-Częstochowską (wys. do 512 m, pod Jerzmanowicami na zach. od doliny Prądnika) i Woźnicko-Wieluńską (wys. do 380 m); pomiędzy nimi a leżącą na pn.-wsch. Wyż. Kielecką, rozciąga się Niecka Nidziańska (416 m, Biała Góra) i jej geol. przedłużenie ku pn. Wyż. Przedborska (351 m, Pasmo Przedborsko-Małogoskie); wsch. część pasa wyżyn zajmuje Wyż. Lubelska (wys. do 311 m, Działy Grabowieckie) i Roztocze (390 m, Wielki Dział). Najwyższym regionem tej części kraju są leżące w obrębie Wyż. Kieleckiej stare, zbud. gł. ze skał paleozoicznych (kambr, dewon), G. Świętokrzyskie (612 m, Łysica), z charakterystycznymi podłużnymi pasmami górskimi, rozciętymi antecedentnymi przełomami (np. Lubrzanki); na wyższych pasmach (Łysogóry) leżą gołoborza rumowiska głazów kwarcytowych. Krajobraz wyżyn jest urozmaicony antropogeniczny, silnie przekształcony przez człowieka (duże skupisko miast, górn. hałdy i wyrobiska) na Wyż. Śląskiej (Wyż. Katowicka i Płaskowyż Rybnicki z bogatymi pokładami węgla kam.); krasowy (ostańce, jary, jaskinie, wywierzyska) na skałach węglanowych (margle, wapienie, gipsy, dolomity), m.in. na Wyż. Częstochowskiej, na obrzeżach G. Świętokrzyskich, miejscami w Niecce Nidziańskiej (niecki Solecka, Połaniecka) i na Wyż. Przedborskiej (Wzgórza Opoczyńskie kras zakryty); lessowy (płaskowyże, garby rozcięte głębokimi wąwozami) na znacznym obszarze Wyż. Lubelskiej, Roztoczu Zach., częściowo na Wyż. Kieleckiej (Wyż. Sandomierska) i w Niecce Nidziańskiej (Płaskowyż Proszowicki, Garb Wodzisławski). Skały mezozoiczne w pn. części pasa wyżyn pokrywa niezbyt gruba warstwa osadów czwartorzędowych, gł. zlodowacenia środkowopol. (Odry). Między stare góry i wyżyny sięgają klinami nizinne obszary staroglacjalne, ciągnące się na pn. do skrajnych moren czołowych fazy leszcz. zlodowacenia bałtyckiego (Wisły); pn. granica tej strefy morfogenicznej przebiega od Zielonej Góry przez Leszno, Konin, Gostynin, Płock, Nidzicę, Grajewo po Augustów; na pd. od tej granicy przeważają formy przeobrażone przez procesy peryglacjalne szerokie doliny o łagodnych zboczach, wzniesienia wzgórz morenowych, ozów i kemów gł. o charakterze ostańców denudacyjnych, zasypane dawne misy jeziorne, wyrównane powierzchnie wysoczyzn; formy pierwotnej rzeźby polodowcowej, zwł. formy wypukłe zlodowacenia środkowopol. są wyraźne, szczególnie w części środk. i pn.-wsch.; na krańcach pd. zaznaczają się formy związane ze starszym podłożem (Polesie Zach. jeziora krasowe, równiny Chojnowska stożki bazaltowe, Opolska wychodne skał kredowych). Charakterystyczną cechą obszarów staroglacjalnych jest pasowy (przebiegający w przybliżeniu z pd.-zach. na pn.-wsch.) układ: równin denudacyjnych i równin zasypania rzeczno-lodowcowego (Niz. Śląska, równiny Rychwalska, Kutnowska, Łowicko-Błońska, Warszawska), bezjeziornych wysoczyzn z kemami (Wysoczyzna Białostocka), ciągami wzgórz moren czołowych, wyznaczających zasięgi kolejnych stadiałów, zwł. Warty (Wał Trzebnicki 284 m, Wzniesienia Łódzkie, wysoczyzny Rawska, Siedlecka, Drohiczyńska) i stadiału mławskiego (Wzniesienia Mławskie, Wysoczyzna Kolneńska, Wzgórza Sokólskie). Równiny i wysoczyzny są poprzecinane licznymi, szerokimi dolinami rzecznymi, które w okresie zlodowacenia środkowopol. były pradolinami (Równina Szprotawska, Pradolina Wrocławska, Pradolina Wieprza) lub dolinami marginalnymi i misami końcowymi lodowca, przekształconymi w pradoliny w okresie zlodowacenia bałt. (Obniżenie Milicko-Głogowskie, Dolina Konińska, Dolina Dolnego Bugu, Kotlina Warszawska, Kotlina Biebrzańska); w szerokich dnach dolin bagna i torfowiska (Kotlina Biebrzańska) oraz tarasy często pokryte wydmami. Na pn. od linii maks. zasięgu ostatniego zlodowacenia aż po wybrzeże M. Bałtyckiego rozciągają się (od 300 km na zach. do 50 70 km na wsch.) obszary młodoglacjalne; występuje charakterystyczny pasowy układ rzeźby, związany z sukcesywną recesją lądolodu. Przeważającą część tego obszaru zajmują wysoczyzny jeziorne, sięgające na pn. po linię maks. zasięgu fazy pomorskiej. W pd. części tworzą je równoleżnikowe, niewysokie ciągi moren czołowych fazy leszcz. (Wał Zielonogórski wys. do 221 m, Pojezierze Sławskie, Wał Żerkowski) i pozn. (pojezierza Łagowskie, wys. do 225 m, Poznańskie, Gnieźnieńskie), urozmaicone licznymi, gł. rynnowymi jeziorami, ponadto płaskie lub faliste równiny moreny dennej (pojezierza Kujawskie, Chodzieskie) z zatorfionymi rynnami jeziornymi (Równina Kościańska) oraz niewielkie pola sandrowe (Równina Wrzesińska). W pn. części wysoczyzn jeziornych (bezpośrednie przedpole moren czołowych fazy pomor.) występują rozległe równiny sandrowe (m.in. Drawska, Charzykowska, Urszulewska, Augustowska, Bory Tucholskie), rozdzielone wysoczyznami morenowymi (pojezierza Dobiegniewskie, Szczecineckie, Krajeńskie, Brodnickie, Chełmskie); na sandrach wydmy i jeziora wytopiskowe (Wdzydze, Wielimie), na wysoczyznach ozy, kemy, jeziora, nieliczne zespoły drumlinów (największe w Polsce w okolicach Zbójna na Pojezierzu Dobrzyńskim). Wysoczyzny jeziorne są rozcięte szerokimi do 120 km, przebiegającymi równoleżnikowo pradolinami (Toruńsko-Eberswaldzka, Warciańsko-Odrzańska), które łączą się poprzez południkowe, głębokie doliny przełomowe rzek dawne rynny lodowcowe (Lubuski Przełom Odry, Poznański Przełom Warty, Bruzda Zbąszyńska, rynna goplańska); miejscami strome zbocza pradolin są rozczłonkowane przez wąwozy, sięgające kilku km w głąb wysoczyzn. Wzniesiony pas pojezierny (pojezierza: Zachodniopomorskie, Wschodniopomorskie, Mazurskie, Litewskie) tworzą nieregularne pagóry i wyraźne ciągi moren czołowych fazy pomor. (wys. do 329 m, Wieżyca na Pojezierzu Kaszubskim); obszar ten charakteryzuje się dużymi wysokościami względnymi (100 160 m, Pojezierze Kaszubskie, Wzgórza Szeskie), licznymi, zwł. na Pojezierzu Mazurskim, jeziorami, m.in. Śniardwy (największe w Polsce) oraz zagłębieniami bezodpływowymi; występują tu także kemy, terasy kemowe, ozy. Pas pojezierny jest rozerwany późnoglacjalną przełomową Doliną Dolnej Wisły. Na pn. od moren czołowych fazy pomor. rozciągają się niziny nadmor. (pobrzeża: Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie, Niz. Staropruska) a w ich obrębie 2 wielkie obniżenia (dawne misy końcowe lodowca): dolnej Odry (równina zastoiskowa) i dolnej Wisły (równina deltowa Żuław Wiślanych częściowo w depresji); między obniżeniami wąski pas nizin, obejmujący płaskie lub faliste wysoczyzny (równiny Białogardzka, Słupska, Wysoczyzna Damnicka, Pobrzeże Kaszubskie), rozdzielone dolinami rzek bałtyckich Parsęta, Słupia, Łeba); na nizinach nadmor. miejscami występują ostańce moren czołowych; do najwyższych należą: łuk morenowy nad jez. Gardno z kulminacją Rowokół (115 m), pasmo wzgórz na wsch. od Koszalina G. Chełmska (133 m) oraz G. Maślana (wys. 197 m) na Wysoczyźnie Elbląskiej. Wybrzeże M. Bałtyckiego jest wyrównane, przeważnie niskie z elementami rzeźby młodoglacjalnej, przemodelowanej przez morze i wiatr; występują charakterystyczne, zwł. na Wybrzeżu Słowińskim, jeziora przybrzeżne: Łebsko, Gardno, Jamno; są to dawne zatoki, obecnie zapiaszczone i odcięte przez mierzeje, na których uformowały się wydmy (wys. do 56 m w okolicach Łeby); wysokie wybrzeża wysoczyzn (Wybrzeże Trzebiatowskie, Pobrzeże Kaszubskie) są cofającymi się brzegami klifowymi; miejscami rozcinają je pradoliny, tworząc kępy, np. Swarzewską, Pucką, Oksywską, Redłowską. Największe wygięcie linii brzegowej stanowią Zat. Pomorska z Zalewem Szczecińskim oraz Zat. Gdańska z Zalewem Wiślanym.

BOGACTWA MINERALNE
Polska jest krajem zasobnym w surowce miner.; wydobywa się ponad 70 różnych kopalin, w tym 40 ważnych dla gospodarki; łącznie wydobywa się ok. 400 mln t surowców, w tym 40% stanowi węgiel kam., 35% piasek i żwir, po 8% węgiel brun. i skały wapienne. Z surowców energ. największe znaczenie ma węgiel kam.; udokumentowane zasoby (do głęb. 1000 m) wynoszą 64,9 mld t; wydobywany jest w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym (trwa proces likwidacji kopalń), Lubelskim Zagłębiu Węglowym (zaprzestano rozbudowy ze względu na bardzo trudne warunki wydobycia działa 1 kopalnia w Bogdance); większość zasobów stanowi węgiel płomienny i gazowo-płomienny, tylko 25% węgiel koksujący. Dla energetyki ważny jest również węgiel brun.; jego zasoby ocenia się na 42 mld t, udokumentowane na 14,3 mld t; występuje w zach. i środkowej Polsce; eksploatacja metodą odkrywkową w Turoszowskim Zagłębiu Węgla Brunatnego, Bełchatowskim Zagłębiu Węgla Brunatnego, Konińskim Zagłębiu Węgla Brunatnego; ponadto złoża znajdują się w okolicach Gubina (woj. lubuskie), Ścinawy i Legnicy (dolnośląskie), Rogóźna (łódz.), Mosiny (wielkopol.). Obecnie rozpoznane zasoby ropy naft. (4,9 mln t) nie mają dużego znaczenia w gospodarce; do największych należy złoże w dnie M. Bałtyckiego (ok. 70 km na pn. od Rozewia); ponadto eksploatuje się niewielkie złoża w Krośnieńsko-Jasielskim Zagłębiu Naftowym, na Pobrzeżu Szczecińskim (Kamień Pomorski, Wysoka Kamieńska) i Koszalińskim (Karlino), w zach. części Wielkopolski; trwają intensywne poszukiwania nowych złóż (szczególnie na M. Bałtyckim) prowadzone również przy udziale firm zagranicznych. Gaz ziemny (zasoby 155 km3) występuje w okolicach Przemyśla, Lubaczowa, Mielca, w Wielkopolsce (Ostrów Wielkopolski, Nowa Sól, Rawicz, między Zbąszyniem a Jarocinem), na Pobrzeżu Szczecińskim, w Jasielsko-Krośnieńskim Zagłębiu Naft. oraz na M. Bałtyckim; złożom węgla kam. na Górnym Śląsku towarzyszy metan (zasoby ok. 50 km3). Spośród surowców chem. podstawową rolę odgrywają siarka (zasoby 756 mln t) i sól kam. (88 mld t); złoża siarki występują wokół Tarnobrzega (Piaseczno, Machów, Jeziórko), na pd. od Szydłowca (Grzybów, Osiek) oraz koło Lubaczowa (Horyniec, Basznia); sól kam. występuje na Podkarpaciu (Bochnia, Wieliczka, Łężkowice, Siedlec) i w postaci słupów solnych w pn.-wsch. Wielkopolsce oraz na Kujawach (Inowrocław, Góra, Kłodawa, Izbica, Rogóźno, Mogilno); nad Zat. Gdańską występują złoża soli potasowej (polihalitu). Wśród surowców metalicznych do najzasobniejszych w Polsce należą złoża rud miedzi (3,4 mld t 10% odkrytych zasobów świat.) oraz cynku i ołowiu (216 mln t); miedzionośne margle i łupki zalegają w niecce bolesławiecko-złotoryjskiej oraz między Lubinem a Głogowem ( Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy); złoża zawierają ok. 1,6% miedzi oraz domieszki srebra, kobaltu, wanadu, cyny, niklu; rudy cynku i ołowiu występują w okolicach Olkusza, Bolesławia, Chrzanowa i Zawiercia. Rudy żelaza, gł. niskoprocentowe syderyty ilaste, znajdują się w Zagłębiu Staropolskim (nie eksploatowane), w okolicach Częstochowy oraz w Łęczycy; 1962 w woj. podlaskim (okolice Suwałk) odkryto bardzo zasobne (szacowane na 1 mld t) złoża magnetytu tytano- i wanadonośnego (nie ekspolatowane); ponadto w Polsce są złoża rud niklu (Ząbkowice Śląskie) oraz barytu (okolice Wałbrzycha). Duże znaczenie gosp. mają różnorodne surowce skalne; szczególnie bogate złoża zalegają w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim (granity, sjenity, gabra, porfiry, melafiry, diabazy, bazalty, łupki kwarcowe, marmury, piaskowce), na obrzeżu G. Świętokrzyskich (piaskowce, wapienie, zlepieńce), na Wyż. Lubelskiej i w okolicach Chełma (margle i wapienie kredowe), w Niecce Nidziańskiej (gipsy), na Kujawach i Wyż. Krakowsko-Częstochowskiej (wapienie); na obszarze prawie całego kraju występują piaski, gliny, żwiry i iły. Polska ma bogate zasoby wód geotermalnych; największe znajdują się między Koninem a Łodzią, Poznaniem a Piłą, w okolicach Szczecina i na Podhalu; w Pyrzycach (woj.zachodniopomor.) działa pierwsza w Polsce ciepłownia geotermiczna (uruchomiona 1996). Liczne są źródła leczn. wód miner., m.in. wody chlorkowe, wodorowęglanowe, siarkowe (gł. w Sudetach i Beskidach).

GLEBY
Zgodnie z klasyfikacją i nomenklaturą Pol. Tow. Gleboznawczego rozróżnia się następujące klasy genet. gleb w Polsce: gleby inicjalne oraz gleby słabo wykształcone występują gł. na terenach górskich oraz m.in. na sztucznych nasypach i w wykopach, zajmują ok. 2,5% pow. kraju i nie mają większego znaczenia gosp.; gleby wapniowcowe (rędziny i pararędziny) występują m.in. na Wyż. Lubelskiej, w G. Świętokrzyskich, na Wyż. Śląskiej i Wyż. Krakowsko-Częstochowskiej, zajmują ok. 1% pow. kraju, są żyzne lecz trudne do uprawy; gleby czarnoziemne (czarnoziemy i szare gleby leśne) występują m.in. na terenach lessowych części Wyż. Lubelskiej i Wyż. Małopolskiej, zajmują ok. 1% pow. kraju, są b. urodzajne; gleby brunatnoziemne (brun. i płowe) występują m.in. na glinach zwałowych pojezierzy: Mazurskiego i Pomorskiego oraz na lessach Wyż. Lubelskiej, Wyż. Małopolskiej i Pogórza Karpackiego, zajmują ok. 37% pow. kraju, są stosunkowo żyzne; gleby bielicoziemne (bielice, bielicowe i rdzawe) wystepują gł. na Niżu Polskim i w Kotlinie Sandomierskiej, zajmują ok. 26% pow. kraju, wymagają nawożenia org. i wapnowania, są typowymi glebami żytnio-ziemniaczanymi; gleby zabagniane (gruntowo-glejowe i opadowo-glejowe) występują gł. na Niżu Polskim i Pogórzu Karpackim, zajmują ok. 16% pow. kraju, są wykorzystywane zwykle na użytki zielone, rzadziej pod uprawę; gleby bagienne (mułowe i torfowe) występują gł. w dolinach dopływów Narwi i rzek pobrzeża M. Bałtyckiego oraz na Polesiu Lubelskim, zajmują 9% pow. kraju, są typowymi glebami użytków zielonych; gleby pobagienne (murszowe i czarne ziemie) murszowe zwykle w kompleksie z glebami bagiennymi, są typowymi glebami użytków zielonych; czarne ziemie gł. na Kujawach, w rejonie Błonia, Sochaczewa, Pyrzyc, Kętrzyna i Wrocławia, jedne z najurodzajniejszych gleb, w sumie zajmują ok. 3% pow. kraju; gleby napływowe (mady, marsze, gleby deluwialne) występują w dolinach rzek, np. mady u ujścia Wisły (Żuławy Wiślane) i u podnóży zboczy (deluwialne gleby), często b. urodzajne; marsze (powstałe z osadów morskich) mniej urodzajne, w Polsce rzadkie, w sumie zajmują ok. 5% pow. kraju; niewielką powierzchnię zajmują ponadto kulturoziemy oraz industrioziemy. Większość gleb Polski należy do gleb lekkich, niezbyt urodzajnych, które wymagają obfitego nawożenia org. i miner. oraz różnych innych skomplikowanych zabiegów agrotechnicznych.

KLIMAT
Klimat Polski odznacza się dużą zmiennością pogody i znacznymi wahaniami przebiegu pór roku w następujących po sobie latach; przez Polskę przebiega granica między klimatem umiarkowanym ciepłym i dżdżystym a klimatem borealnym, śnieżno-leśnym (wg klasyfikacji Koppena Geigera); przechodzą również izoamplitudy roczne 20 i 23C, wyznaczające umowne granice między klimatem oceanicznym a kontynentalnym. Położenie fizycznogeogr. kraju sprawia, że nad jego obszarem ścierają się różnorodne masy powietrza wpływające na kształtowanie się stanów pogody, a w rezultacie na klimat Polski. Najczęściej są to masy powietrza: polarno-mor. znad pn. części O. Atlantyckiego, polarno-kontynent. znad Europy Wsch. i Azji, ark. znad M. Arktycznego, podzwrotnikowo-mor. z akwenów wokół Azorów i podzwrotnikowo-kontynent. znad Afryki. Wilgotne powietrze znad O. Atlantyckiego powoduje wzrost zachmurzenia i opady, zimą odwilże, latem ochłodzenia; stosunkowo suche powietrze polarno-kontynent. przynosi pogodę słoneczną, zimą mróz, latem upały; cyrkulacja południkowa sprzyja napływowi powietrza ark. z pn. (pogoda zmienna, znaczne ochłodzenia, m.in. przymrozki w maju) lub rzadziej zwrotnikowego z pd. (ocieplenie w zimie, upały latem). Na cyrkulację powietrza duży wpływ wywierają tzw. ośr. aktywności atmosf. Wyż Azorski i Niż Islandzki, zimą formuje się trzeci ośr. Wyż Euroazjatycki; przez większą część roku przeważa w Polsce cyrkulacja zach. związana z przesuwaniem się niżów barycznych znad O. Atlantyckiego na wschód. Rozkład ciśnienia atmosf. powoduje, że Polska znajduje się w strefie przeważających wiatrów zach. (60% wszystkich dni wietrznych); występuje duży stopień zachmurzenia średnio 65 70% pokrycia nieba przez chmury; największy (poza górami) późną jesienią i zimą, najmniejszy we wrześniu, nad morzem w maju i czerwcu; średnia liczba dni pochmurnych (zachmurzenie większe niż 80%) wynosi 120 160 dni w roku, dni pogodnych (zachmurzenie mniejsze niż 20%) 30 50 dni. Najwyższe średnie roczne temperatury powietrza występują na Niz. Śląskiej (ponad 8,5C) i w zach. części Kotliny Sandomierskiej (ponad 8C), najniższe w pn.-wschodniej Polsce (6,5C) i w górach (Śnieżka 0,2C, Kasprowy Wierch 0,8C); izotermy stycznia mają przebieg południkowy i wynoszą od 1C na zach. do 5C i mniej na wsch. (zwł. Pojezierze Suwalskie); w górach chłodniej ( 8,4C na Kasprowym Wierchu, 7,3C na Śnieżce); izotermy lipca mają w zasadzie przebieg równoleżnikowy, ich wartości maleją z pd. na pn., od powyżej 18,5C na Nizinie Śląskiej, w pd. Wielkopolsce oraz Kotlinie Sandomierskiej do 16,5C na Pojezierzu Kaszubskim; w górach o średniej temperaturze decyduje wyniesienie n.p.m. i rzeźba terenu. Średnie roczne amplitudy wahają się od 19C na wybrzeżu i w zach. części kraju do 23C na pn.-wsch. (wzrost kontynentalizmu klimatu ku wsch.). Dni mroźne (temp. maks. poniżej 0C) występują od listopada do marca (najwięcej w styczniu); średnia liczba dni mroźnych wzrasta z zach. (poniżej 25 dni w roku nad dolną Odrą i wzdłuż wybrzeża mor.) na pn.-wsch. (do 65 dni na Pojezierzu Suwalskim); w górach dochodzi do 132 na Śnieżce i 150 na Kasprowym Wierchu; najniższe w Polsce temperatury zanotowano w Siedlcach 41C (1940) i w Kotlinie Żywieckiej 40,6C (1929). Liczba dni z przymrozkami (zwykle późną wiosną i wczesną jesienią) waha się na nizinach od 90 (nad morzem) do 130, w górach przekracza 200. Dni gorące (temp. maks. co najmniej 25C) występują w Polsce od maja do września; ich liczba wzrasta w miarę oddalania się od morza (5 dni Rozewie, powyżej 40 Kotlina Sandomierska, Wyż. Lubelska), w górach częstość ich występowania maleje wraz z wysokością (w Sudetach nie występują powyżej 1350 m n.p.m., w Tatrach powyżej 1650 m); za najwyższą temperaturę zanotowaną w Polsce uważa się 40,2C (Prószków koło Opola, 1921). Roczne wahania temperatury mają wpływ na długość trwania okresu wegetacyjnego od 180 dni w górach i na Pojezierzu Suwalskim do 220 dni na zach. i pd.-zach. kraju. Z rocznym przebiegiem średniej dobowej temperatury powietrza wiąże się następstwo termicznych pór roku; w Polsce wyróżnia się: przedwiośnie (średnia dobowa temp. 0 5C), wiosnę (5 15C), lato (powyżej 15C), jesień (5 15C), przedzimie (0 5C), zimę (poniżej 0C); czas trwania pór roku jest zróżnicowany regionalnie, np. lato w pn. części Polski trwa ok. 2,5 miesiąca, na pd.-wsch., w części środk., zach. i pd.-zach. ponad 3 miesiące (ok. 100 dni), zima od 2 miesięcy nad morzem i na zach. do 3 4 miesięcy na pn.-wsch., a w Tatrach do 6 miesięcy; wiosna zaczyna się najwcześniej na zach., najpóźniej w pn.-wsch. części kraju i w górach. Opady atmosf. wykazują dużą zależność od ukształtowania powierzchni; średnia roczna suma opadów wynosi ok. 600 mm; w górach przekracza 1500 2000 mm (maks. zanotowana na Kasprowym Wierchu 2396 mm, 1945), na nizinach i wyżynach waha się od 400 do 750 mm; najmniej opadów otrzymuje Wielkopolska (zwł. pn. część) i Kujawy, leżące w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego w okolicach jez. Gopło w szczególnie suchych latach roczna suma opadów bywa niższa niż 300 mm. Maksimum opadów przypada na miesiące letnie średnio 2 3 razy większe niż w zimowych, w Karpatach nawet 4 razy; najbardziej wyrównany rozkład opadów występuje na nizinach nadmorskich. Średnia roczna liczba dni z opadami śniegu wynosi w zach. i środkowej Polsce 30 40 dni w roku, ponad 50 dni na pn.-wsch. i do 120 dni w Karkonoszach, a 145 w Tatrach; na nizinach grubość pokrywy śnieżnej nie przekracza na ogół kilkunastu cm (w ciągu zimy kilkakrotnie tworzy się i zanika), w górach dochodzi do 2 m; średnia roczna liczba dni z pokrywą śnieżną wzrasta z zach. (ok. 40 dni nad Odrą) i pd.-zach. ku pn.-wsch. (100 dni na Pojezierzu Suwalskim); w górach od ok. 50 70 dni u podnóży do 175 230 w najwyższych partiach. Wieloletnie obserwacje pogody (podstawa wiedzy o klimacie) są prowadzone w Polsce w 64 stacjach synoptycznych, 260 posterunkach meteorol. i 2600 posterunkach opadowych.

WODY
Pod względem hydrograf. 99,7% obszaru Polski leży w zlewisku M. Bałtyckiego, w tym 55,7% przypada na dorzecze Wisły, 33,9% na dorzecze Odry, 9,3% na bezpośrednie zlewisko M. Bałtyckiego, 0,8% na dorzecze Niemna; do M. Czarnego odpływają wody za pośrednictwem Dniestru (górny bieg Strwiąża) i Dunaju (górny bieg Czarnej Orawy), do M. Północnego za pośrednictwem Łaby (górne biegi Izery i Orlicy w Sudetach). Sieć rzeczna Polski jest asymetryczna; stosunek dorzecza lewego do prawego dla Wisły przedstawia się jak 27 : 73, dla Odry 30 : 70. Wiąże się to z ogólnym nachyleniem powierzchni kraju ku pn.-zach. oraz z rozwojem rzeźby w trzeciorzędzie i czwartorzędzie. W Polsce południowej doliny są znacznie starsze niż na pn. kraju, gdzie sieć rzeczna ustaliła się dopiero u schyłku ostatniego zlodowacenia, w okresie powstania M. Bałtyckiego. W czasie zlodowaceń, wskutek blokady odpływu wód na pn., wody powierzchniowe odpływały pradolinami na zach. wzdłuż czoła lodowca. Wraz z jego recesją wody zmieniały kierunek, przenosząc się z równoleżnikowych pradolin w kierunku pn. charakterystyczne załamania w kierunku biegu rzek (Poznański Przełom Warty). Gęstość sieci rzecznej na obszarze Polski jest zróżnicowana; bardzo gęsta w Karpatach i Sudetach (duże zasilanie z opadów, słabo przepuszczalne podłoże, urozmaicona rzeźba), czterokrotnie rzadsza na wyżynach zbud. ze skał węglanowych (znaczna infiltracja wody w uszczelinione i skrasowiałe podłoże, głęboko zalegające zwierciadło wody gruntowej); na nizinach gęsta sieć rzeczna występuje tam, gdzie jest słabo przepuszczalne podłoże. Zasilanie rzek odbywa się bezpośrednio z opadów i topniejących śniegów oraz z dopływu do koryta wód podziemnych. W Polsce występuje śnieżno-deszczowy ustrój zasilania z dwoma wysokimi stanami wody w ciągu roku: na wiosnę, w okresie zaniku pokrywy śnieżnej i lodowej (szczególnie wysoki stan wód na nizinach), w lecie (koniec czerwca połowa lipca) w czasie maksimum opadowego (silne wezbrania wód rzek górskich). Najniższe stany wód (niżówki) występują zwykle w okresie letnio-jesiennym (gł. od sierpnia do października) na obszarze całej Polski, i zimowym w Sudetach, Karpatach i na Wyż. Lubelskiej. Od tego ogólnego rytmu istnieją regionalne odchylenia, np. wezbrania zimowe na wybrzeżu (podpiętrzanie wód mor. przez sztormy). W zimie rzeki zamarzają; średni czas trwania pokrywy lodowej waha się od niespełna miesiąca na zach. do 3 na wsch.; pokrywa lodowa utrzymuje się dłużej na pn. niż na pd., co sprzyja powstawaniu powodzi zatorowych. Roczny rytm zjawisk klim. powoduje nierównomierność odpływu i zmienność stanu wód w rzekach. Najmniejsze wahania stanów wody mają rzeki pojezierzy (2 3 m), największe duże rzeki górskie (6 9 m). Zasilanie podziemne odbywa się bezpośrednio przez kontakt podziemnego zwierciadła wody z rzeką albo za pośrednictwem źródeł. Udział zasilania podziemnego rzek pol. wynosi średnio 55%; największy (powyżej 60%) jest na wyżynach zbud. ze skał węglanowych i pojezierzach, najmniejszy (poniżej 40%) w Karpatach. Wody podziemne w Polsce występują gł. w postaci warstw wodonośnych o swobodnym zwierciadle (wody freatyczne) znajdujących się na różnych głębokościach: na wyżynach węglanowych od 50 do 100 m, w Karpatach, Sudetach i w obrębie moren czołowych na Pojezierzach Południowobałtyckich do 20 m, na Nizinach Środkowopol. i w kotlinach podkarpackich do ok. 5 m; 75% zasobów odnawialnych wód podziemnych w Polsce występuje w czwartorzędowych poziomach wodonośnych; ich liczba i miąższość zwiększa się z pd. na pn., są to wody porowe; na obszarze środk. i północnej Polski głównymi poziomami wodonośnymi są piaszczysto-żwirowe osady międzymorenowe. Oprócz wód freatycznych między nierozpuszczalnymi warstwami skalnymi, w nieckowatych strukturach geol. występują wody pod ciśnieniem hydrostatycznym (wody artezyjskie); należą do nich m.in. wody w niecce warsz. i łódzkiej. Szczególnym typem wód podziemnych są wody krasowe, wypełniające szczeliny w rozpuszczalnych skałach węglanowych (Wyż. Krakowsko-Częstochowska, Niecka Nidziańska, Tatry Zach.); wypływają na powierzchnię w postaci obfitych źródeł (wywierzyska). Wody wypływające z głębszych warstw skalnych są zwykle silniej zmineralizowane; w Polsce występują: solanki (Kołobrzeg, Ciechocinek, Inowrocław), wody siarkowe (Busko-Zdrój, Solec-Zdrój), żelaziste (Nałęczów), szczawy (Krynica, Żegiestów, Polanica-Zdrój); duże znaczenie leczn. mają też naturalne cieplice, m.in. Cieplice Śląskie-Zdrój (44C), Lądek-Zdrój (29C), Duszniki-Zdrój (19C). Zasoby wszystkich wód podziemnych nie są znane; ocenia się, że zasoby wód gruntowych wynoszą 76,5 km3; rocznie jest odnawiana ok. 1/3 tej ilości. Oprócz retencji podziemnej, występuje znaczna, zwł. na osadach młodoglacjalnych, retencja powierzchniowa w postaci jezior i bagien. W Polsce jest ok. 9300 jezior o pow. większej od 1 ha; zajmują one 3,2 tys. km2 (ok. 1% pow. kraju), a ich łączna pojemność wynosi 17,4 km3. Jeziora mają różną genezę i są rozmieszczone nierównomiernie. Większość (83% ogólnej liczby i 95% pow.) jest pochodzenia polodowcowego i skupia się gł. na pojezierzach: Mazurskim, Pomorskim, Wielkopolskim, Lubuskim; najczęściej są to jeziora rynnowe i wytopiskowe; jeziora powstałe w wyniku działalności lodowców górskich znajdują się w Tatrach (po stronie pol. 11 o pow. powyżej 1 ha) i Karkonoszach (2). W Polsce są ponadto jeziora: przybrzeżne (Łebsko, Gardno), zakolowe (w dolinach większych rzek), śródwydmowe (szczególnie liczne w międzyrzeczu Warty i Noteci), krasowe (Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie), deltowe (Dąbie przy ujściu Odry, Druzno przy ujściu Wisły). Bagna i torfowiska zajmują ok. 14,7 tys. km2 (4,7% pow. kraju); magazynują ok. 23 km3 wody; największe zespoły torfowisk i bagien występują w pn.-wsch. części Polski, nad Biebrzą i Narwią. Oprócz naturalnych zbiorników wodnych istnieją też sztuczne, utworzone na rzekach poprzez budowę zapór; w Polsce jest ich ok. 100 o łącznej pow. 450 km 2 i pojemności 3,7 km3 (pojemność użytkowa 2,6 km3). Do wód przybrzeżnych Polski należą 2 większe zatoki M. Bałtyckiego: Gdańska (z Zat. Pucką i Zalewem Wiślanym) oraz Pomorska (z Zalewem Szczecińskim). Polska nie jest krajem zasobnym w wodę; powodują to zarówno czynniki klimat. (stosunkowo niskie opady) oraz warunki hydrologiczne część wód podziemnych odpływa bezpośrednio do morza; uważa się, że tylko z utworów czwartorzędowych odpływ ten wynosi 24,8 m3/s, co odpowiada średniemu przepływowi górnej Wisły powyżej ujścia Przemszy. Do obszarów deficytowych zalicza się: Pojezierze Wielkopolskie a zwł. Kujawy, część Niz. Mazowieckiej i Niz. Podlaskiej oraz wyżyny: Śląską i Kielecką; obszarami nadwyżkowymi są Karpaty, Sudety i pn. część pasa pojezierzy. Ważny problem stanowi zanieczyszczenie pol. wód. W poł. lat 60. do I klasy czystości zaliczano 32% długości rzek, 25% do II klasy, 14% do III, 29% zaś stanowiły wody nadmiernie zanieczyszczone. W 1992 rzeki w Polsce niosły 4,2 km3 ścieków; 88% długości rzek należało do wód pozaklasowych, wód I klasy czystości (wg kryteriów biol.) brak. Zostało to spowodowane znacznym rozwojem przemysłu, zwiększonym zużyciem nawozów i środków ochrony roślin, któremu nie towarzyszyły inwestycje w ochronę środowiska. W 1994 nie oczyszczano w ogóle 25,4% wytwarzanych ścieków komunalnych i przem., tylko 37,5% ścieków oczyszczano prawidłowo; z 853 miast tylko 62% posiada oczyszczalnie ścieków, w tym znaczna część jedynie mechaniczne. Szczególnie ważnym problemem jest zasolenie wód przez kopalnie węgla kam. do rzek wraz z wodami kopalnianymi odprowadza się ok. 9 tys. t soli na dobę.

ŚWIAT ROŚLINNY
Flora Polski, ukształtowana w wyniku długotrwałych przemian, gł. klim., w plejstocenie i okresie polodowcowym, należy do środkowoeur. prowincji lasów liściastych i mieszanych; obejmuje m.in. ponad 2300 gat. roślin naczyniowych, ok. 600 gat. mchów, 250 gat. wątrobowców, 1600 gat. porostów; granice zasięgów ok. 60% gat. roślin naczyniowych przebiegają poza Polską (gat. przechodnie), ok. 40% przez terytorium Polski (m.in. jodła, cis, buk), nieliczne gat. są endemitami (np. modrzew pol., złocień Zawadzkiego). Większość gat. roślin naczyniowych to element holarktyczny, typowy dla różnych regionów geogr.: gat. euroazjat.-północnoamer. (np. brusznica), ark.-borealne (np. brzoza karłowata), środkowoeur. (liczne, np. jodła, buk), zachodnioeur. (np. wrzosiec), czarnomor.-podolskie i węg. (np. miłek wiosenny, wiśnia karłowata); niewielki natomiast jest udział gat. śródziemnomor. (np. szyplin) oraz irano-turańskich (np. ostnica włosowata); niektóre to gat. reliktowe (z dawnych epok), np. ostróżka tatrzańska (trzeciorzęd), brzoza karłowata (zlodowacenie bałtyckie), różanecznik żółty (relikt stepowy). W pierwotnym krajobrazie Polski dominowały lasy, które obecnie zajmują tylko 27,9% (1994) pow. i mają skład gatunkowy przeważnie zmieniony, a ponad 50% pow. zajmują pola uprawne (reszta łąki, nieużytki i in.); do największych kompleksów leśnych należą: Bory Dolnośląskie (ponad 1500 km2), Puszcza Białowieska (w Polsce ok. 580 km2), Puszcza Solska (1240 km2), Bory Tucholskie (ok. 1200 km2), Puszcza Augustowska (1140 km2) i Puszcza Knyszyńska (839 km2); najpospolitszymi zbiorowiskami leśnymi są bory iglaste i lasy mieszane, a na siedliskach zasobniejszych wielogatunkowe lasy liściaste, gł. dębowo-grabowe (grądy) i bukowe, na podmokłych olsy i łęgi; łąki w większości są zbiorowiskami sztucznymi, powstałymi gł. na miejscu wyciętych lasów. Zespoły o zachowanym pierwotnym charakterze roślinności są chronione jako parki nar. (np. Białowieski Park Nar.) i krajobrazowe lub rezerwaty przyrody; zabytkowe drzewa (np. najstarszy dąb Chrobry w Piotrowicach w woj. lubuskim, największy dąb Jana Bażyńskiego w Kadynach w woj. warmińsko-mazurskim), ich skupienia (np. aleja lipowa pod Dęblinem, aleja topolowa pod Puławami) i in. obiekty (np. największy głaz narzutowy Trzygław, zw. Tychowskim Głazem w Tychowie w woj.zachodniopomor.) jako pomniki przyrody.

ŚWIAT ZWIERZĘCY
W miocenie (22,5 5 mln lat temu) ziemie Polski były już lądem, a fauna wyraźnie nawiązywała do współczesnej. Klimat i fauna Polski były wówczas podobne do swych odpowiedników z dzisiejszej równikowej Afryki lub Azji. W okolicach dzisiejszego Opola znaleziono szczątki m.in. małp (gibon), 2 3 gat. nosorożców, tapira, mastodonta, koło Bełchatowa zaś szczątki wielkich nietoperzy owocożernych. W okresie pliocenu (5 1,8 mln lat temu) klimat przypominał raczej klimat Afryki Pn.; koło Działoszyna (na terenie osady Węże) odkryto szczątki m.in. jeżozwierza, nosorożca, przodka konia hipariona i tygrysa szablastozębnego. W plejstocenie (1,8 mln 11 tys. lat temu) następowały na przemian okresy zlodowaceń z fauną zimnolubną i międzylodowcowe z fauną ciepłolubną. Najlepiej poznana fauna ostatniego zlodowacenia obejmowała zwierzęta: obecnie wymarłe, jak np.: mamut, nosorożec włochaty, żubr pierwotny, jeleń olbrzymi, lew jaskiniowy, hiena jaskiniowa, niedźwiedź jaskiniowy; żyjące dzisiaj w Arktyce, jak np.: piżmowół, renifer, lis polarny (piesiec), bielak, lemingi; żyjące dzisiaj na stepach Eurazji, jak np.: suhak, szczekuszki oraz chomik i susły, które dziś można spotkać także na polach uprawnych pd.-wschodniej Polski; gat. żyjące do dzisiaj, jak np.: lis pospolity, wilk, ryś, niedźwiedź brunatny. We współcz. faunie Polski gatunki, które przetrwały na obszarach objętych zlodowaceniem, są wyjątkami. Ogromna większość przeżyła w swych ostojach na pd. i przybyła tu po ustąpieniu lodowca. Ponieważ Alpy i Karpaty stanowiły trudną do przebycia barierę, zwierzęta przybywały z dwóch stron, z ostoi wsch. lub zachodnich. W wielu przypadkach spotkały się one na ziemiach Polski już jako odrębne gatunki. Mamy więc po 2 gat. słowików: szary wschodni, i rdzawy zachodni, pełzaczy: leśny wschodni, i ogrodowy zachodni, jeże wschodni i zachodni. Nasza wrona, zw. siwą, jest podgat. wsch., w Europie Zach., za Łabą, zastępuje ją czarnowron. Ze względu na bardzo krótki (w skali geol. i ewol.) czas zasiedlenia brak na nizinach ziem Polski endemitów, większość zaś stanowią zwierzęta rozprzestrzeniające się łatwo i szybko, rozmieszczone w zasadzie od O. Atlantyckiego do Uralu, jak: lin i karp, ropucha szara, padalec i zaskroniec, zięba, kaczka krzyżówka i jastrząb, wiewiórka pospolita, zając szarak, sarna i jeleń szlachetny. Są one typowe dla strefy lasów liściastych i mieszanych. Tak samo powszechne były: orzeł przedni, głuszec, żubr, żbik, ryś czy niedźwiedź brunatny; dziś niemal doszczętnie wytępione zachowały się w nielicznych parkach nar. i rezerwatach. W podobnym stopniu zostały wytępione bóbr, kruk, kormoran czarny i łabędź niemy, ale w ich przypadku ścisła ochrona (w przypadku bobra również wypuszczanie zwierząt rozmnożonych w niewoli) sprawiła, że pod koniec XX w. stały się one miejscami wręcz liczne. Przejściowość charakteru warunków klim. w Polsce jest przyczyną ciekawych odrębności wsch. regionów kraju. Na obszarach pn.-wsch. (Mazury, Suwalszczyzna, Puszcza Knyszyńska, Puszcza Białowieska) spotyka się zwierzęta charakterystyczne dla tundry i tajgi, jak np.: puszczyki uralski i mszarny, zając bielak, łoś. Na pd.-wsch. spotyka się zwierzęta nawiązujące do fauny stepów czarnomor., jak np.: chomik, suseł perełkowaty, tchórz stepowy czy bardziej ogólnie do fauny pd. i wsch., jak np.: żołna, pustułeczka, wąż Eskulapa, winniczek białawy (Helix lutescens). Charakterystyczne zwierzęta naszych gór: olbrzymi nagi ślimak pomrów błękitny (Bielzia caerulans), przeźrotki Eucobresia i Semilimax i wiele innych ślimaków, niepylak apollo, nadobnica alpejska i wiele innych owadów, traszka górska, salamandra plamista, drozd obrożny, pliszka górska, pluszcz. Najbogatsze pod względem faunistycznym są Pieniny i Tatry. W Tatrach żyją ponadto zwierzęta wysokogórskie: kozica, świstak, pomurnik, płochacz halny. Szczególną grupę stanowią gatunki żyjące na pn. kraju (Mazury, Suwalszczyzna) i w górach, jak np. krzyżodziób świerkowy, orzechówka. Wiele zwierząt jest związanych z krajobrazem zmienionym przez człowieka. Łąki są terenem lęgowym ptactwa: czajki, bekasów, brodźców, rycyka i bardzo już rzadkiego bataliona. Na polach uprawnych żyją myszy i norniki (zwł. polnik), a także chomik. Z polnych ptaków utrzymała się kuropatwa, przepiórka stała się b. rzadka, drop zaś wyginął 1981 85. Wśród zabudowań wsi i miast żyją mysz domowa, wróbel domowy i jerzyk, a jeśli powietrze jest czyste również jaskółki. Niektóre gat. b. niedawno zmieniły obyczaje, zbliżając się do siedzib ludzkich. Typowe ptaki leśne zasiedliły nasze miasta, szpak uczynił to na przeł. XIX i XX w., w poł. XX w. kos, nieco później sroka. Podobne tendencje przejawia gołąb grzywacz, pustułka, wrona. W 1943 dotarła do Polski sierpówka, która od ok. 1920 rozprzestrzeniała się z eur. części Turcji coraz bardziej na pn.-zach., wszędzie jednak osiedlając się tylko w miastach. Wiele gat. zwierząt znalazło się w Polsce w wyniku działań ludzkich. Stonkę ziemniaczaną zawleczono z Ameryki Pn. do Europy w 2 poł. XIX w., początkowo była skutecznie tępiona w różnych miejscach jej występowania (w Polsce ok. 1880), jednak od ok. 1920 na stałe zadomowiła się we Francji, a od ok. 1944 46 w Polsce. Uciekinierzy z ferm zwierząt futerkowych to piżmak, norka amer. i jenot; 2 ostatnie są podejrzewane o wyrządzanie szkód m.in. wśród ptactwa łownego. Gatunki sprawdzone i zaaklimatyzowane przez myśliwych jako zwierzyna łowna to bażant, muflon (w Sudetach, G. Świętokrzyskich), daniel, jeleń wschodni. W wodach słodkich żyją ssaki: rzęsorek i wydra, oraz b. liczne gat. ptaków: perkozy, kaczki, mewy (pojawiają się coraz liczniej znad M. Bałtyckiego mewy pospolita i srebrzysta). Najpospolitsze gat. ptaków to łyska, perkoz dwuczuby i kaczka krzyżówka. Gdy rzeki Polski nie były jeszcze zatrute, żył w Wiśle jesiotr, a w górnym biegu jej dopływów pstrąg potokowy, łosoś, troć, lipień. Typowe ryby wód jeszcze czystych to: ukleja, płoć, leszcz, lin, karp, okoń, szczupak, węgorz; odporny na zanieczyszczenia jest karaś, a ostatnio okazał się także sum; w czystych i głębokich, dobrze natlenionych jeziorach sandacz, sieja, sielawa. Fauna lądowa Polski jest dość uboga, znacznie uboższa od fauny krajów eur. leżących na pd. od Alp i Karpat; obejmuje 85 gat. ssaków, 220 gat. ptaków gniazdujących, 8 gat. gadów, 17 gat. płazów, 55 gat. ryb. Dla porównania liczbę gat. motyli szacuje się na ok. 3000, chrząszczy na 7000, wszystkich pajęczaków łącznie na 1400. M. Bałtyckie jest bardzo ubogie w faunę z powodu zbyt niskiego zasolenia wody, u naszych brzegów np. 0,7%, pięciokrotnie niższe od typowego zasolenia oceanów. Brak w nim typowych mor. grup, jak np. szkarłupni czy głowonogów, a ślimaków i małżów żyje zaledwie po kilka gat. oraz tylko jeden pospolity gat. meduzy. Małże i meduza mają w M. Bałtyckim rozmiary liniowe dwukrotnie mniejsze od swoich odpowiedników żyjących w M. Północnym. Pospolity jest relikt z okresu lodowcowego, skorupiak podobny do stonogi podwój wielki. Poławiane są: dorsz, śledź, szprot, kilka gat. fląder, łosoś i węgorz. Sporadycznie pojawiają się foki: szara, pospolita i obrączkowana (nerpa) oraz morświn. Wyjątkowo obserwowano pojedyncze okazy niektórych gat. wielorybów i delfinów, np. długopłetwiec był wyrzucony przez morze koło ujścia Dziwny 12 maja 1620, innego zaś złowiono (i wypuszczono) 6 lutego 1979.

OCHRONA PRZYRODY I ŚRODOWISKA
Stan prawny i organizacyjny. Polska należy do krajów, w których najwcześniej podjęto i rozwinięto akcję ochrony przyrody; zapoczątkowana przez naukowców (L. Zejszner, M. Siła-Nowicki, M. Raciborski, J.G. Pawlikowski i in.), wkrótce zyskała poparcie społ. (zwł. działalność Pol. Tow. Tatrzańskiego i Pol. Tow. Krajoznawczego). Sejm Krajowy we Lwowie 1868 wydał akt prawny, pierwszy tego typu na świecie, obejmujący ochroną tatrzańskie zwierzęta kozicę i świstaka. W okresie międzywojennym stworzono w tej dziedzinie podstawy prawne (1934 ustawa o ochronie przyrody), organiz. (np. utworzenie 1919 Państw. Rady Ochrony Przyrody), nauk. (W. Szafer, A. Wodziczko, W. Goetel i in.) i społ. (1928 zał. Ligi Ochrony Przyrody); zapoczątkowano restytucyjną hodowlę żubrów (1929) i koników typu tarpana leśnego (1936) oraz tworzenie pomników i rezerwatów przyrody oraz parków nar.; już wówczas wysunięto prekursorskie kwestie: ochrony wód przed zanieczyszczeniem (W. Kulmatycki), zapobiegania niekorzystnym następstwom gospodarki człowieka w przyrodzie i ochrony krajobrazu (Wodziczko). W ustawie o ochronie przyrody z 1949 uwzględniono pojęcie ochrony zasobów przyrody, nowe wówczas w prawodawstwie światowym; na mocy tej ustawy wprowadzono ochronę gatunkową roślin (1946, 1957, 1983) i ochronę gatunkową zwierząt (1952, 1983), objęto ochroną (do końca 1992) 20 896 pomników przyrody, do końca 1993 utworzono 1037 rezerwatów przyrody o łącznej pow. ok. 111 tys. ha i 19 parków nar. o pow. ok. 243,3 tys. ha. Od 1974 przystąpiono do tworzenia parków krajoznawczych i obszarów chronionego krajobrazu; w Polsce istnieje (1991) 68 parków krajobrazowych o pow. ok. 121,5 tys. ha oraz 226 obszarów chronionego krajobrazu o pow. 4781 tys. ha. Zakłady przem. zostały zobowiązane do instalowania urządzeń oczyszczających oraz do poszukiwania technologii ograniczających w możliwie wysokim stopniu zanieczyszczanie środowiska; w celu przywrócenia produktywności obszarom zdewastowanym przez górnictwo, poddaje się je rekultywacji; zajęto się ochroną gleby przed zanieczyszczeniem, degradacją i erozją oraz ochroną krajobrazu na obszarach, których walory przyr. i estet. powinny być wykorzystane na potrzeby turystyki i wypoczynku. Rozwinięto prace nad nowymi metodami w gospodarce rolnej, eliminującymi szkodliwe skutki nadmiernej chemizacji. W 1961 wprowadzono ustawę o ochronie wód, 1962 ustawę o prawie wodnym (zmodyfikowaną 1974), 1966 ustawę o ochronie powietrza atmosf. przed zanieczyszczeniem, 1971 ustawę o ochronie gruntów rolnych i leśnych oraz rekultywacji gruntów. Ponadto powołany przez rząd zespół ekspertów oprac. 1973 kompleksowy program ochrony i kształtowania środowiska do 1990. W 1980 wprowadzono ustawę o ochronie i kształtowaniu środowiska, utworzono Inspekcję Ochrony Środowiska oraz powołano Państw. Radę Ochrony Środowiska. Organem nacz. administracji państw. w zakresie ochrony przyrody jest Minist. Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, jego organem fachowym nacz. konserwator przyrody; na szczeblu władzy terenowej działają wojew. konserwatorzy przyrody; organami doradczymi i opiniodawczymi są Państw. Rada Ochrony Przyrody i wojew. komitety ochrony przyrody. Utworzone 1972 Minist. Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska (ob. Minist. Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa) zintegrowało politykę środowiskową z planowaniem przestrzennym; resort ten objął sprawy ochrony wód i powietrza atmosf. przed zanieczyszczeniem. W 1976 sejm wprowadził do Konstytucji PRL postanowienie uznające środowisko przyr. za dobro ogólnonarodowe. W celu podporządkowania całego kompleksu zagadnień ochrony środowiska specjalnemu resortowi utworzono 1983 Urząd Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Prace nauk. są prowadzone w Inst. Kształtowania Środowiska (zał. 1974), Zakładzie Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych PAN w Krakowie (zał. 1951) i in. placówkach nauk.; w PAN istnieje od 1957 Kom. Ochrony Przyrody oraz Kom. Naukowy Człowiek i Środowisko. Tematyka ochrony środowiska była szeroko uwzględniona w pracach II Kongresu Nauki Pol. 1973. Polska jest członkiem Międzynar. Unii Ochrony Przyrody i jej Zasobów (od czasu jej utworzenia 1948), uczestniczy w realizacji programu UNESCO Człowiek i Biosfera i Międzynar. Programu Biologicznego; opracowała raport o stanie ochrony środowiska w Polsce na konferencję ONZ w Sztokholmie 1972; zainicjowała ochronę M. Bałtyckiego i jest sygnatariuszem Konwencji o rybołówstwie i ochronie żywych zasobów M. Bałtyckiego i Bełtów (Gdańsk 1973) oraz Konwencji o ochronie środowiska morskiego M. Bałtyckiego (Helsinki 1974). Mimo obowiązujących w tej dziedzinie aktów prawnych wyższego rzędu, brak aktów wykonawczych, słaba egzekucja przepisów prawa oraz stosunkowo niskie kary dla trucicieli powodują, że w Polsce jest wiele obszarów ekol. zagrożenia ( zanieczyszczenie środowiska przyrodniczego). Stan środowiska przyrodniczego. Polska należy do krajów o znacznie zanieczyszczonym środowisku, niewspółmiernie dużym do potencjału przem. kraju. Wiele czynników gosp., społ., a zwł. polit. powodowało, że do końca lat 80. XX w. stan środowiska przyr. systematycznie się pogarszał. Stan powietrza atmosferycznego jest uwarunkowany przez emisję zanieczyszczeń do atmosfery z terytorium Polski, transport transgraniczny oraz warunki meteorologiczne. Nadmierne zanieczyszczenie powietrza atmosf. występuje na ponad 20% powierzchni Polski. Czynnikami powodującymi taki stan są: energetyka oparta na węglu kam. i brun.; rozwinięty, lecz niedoinwestowany ekologicznie przemysł surowcowy, niedobór instalacji oczyszczających gazy odlotowe, brak nowocz. rozwiązań w rozwijajacym się transporcie samochodowym (pojazdy i drogi), opóźnienia w rozwoju prawa ekol. oraz jego egzekucji. W procesach wytwarzania energii w elektrowniach i ciepłowniach powstaje ok. 70% uwalnianego do atmosfery dwutlenku siarki (SO2) i 40 50% pyłów i tlenków azotu (NO x); pojazdy mech. emitują ok. 30% NO x, tlenku węgla (CO) i węglowodorów, a także związki ołowiu; motoryzacja i paleniska domowe wykorzystujące węgiel są najbardziej uciążliwymi źródłami zanieczyszczenia atmosfery w centrach dużych miast, np. w Krakowie. Zły stan czystości powietrza na Górnym Śląsku jest wynikiem emisji zanieczyszczeń z krajowych źródeł przem. oraz ich napływu z Czech, a w pd.-zachodniej Polsce także z Niemiec (następstwem tego są m.in. zniszczenia w sudeckich lasach świerkowych). Z terytorium Polski zanieczyszczenia są transportowane nad terytorium wsch. i pn. sąsiadów; Polska należy do krajów wymieniających zanieczyszczenia, tzn., że wielkość eksportu zanieczyszczeń jest zbliżona do wielkości importu (wielkość emisji oraz bilans eksportu i importu dwutlenku siarki przedstawia mapa). Szacuje się, że w Polsce ogólna emisja zanieczyszczeń gazowych wyniosła 1993 co najmniej 10 mln t, w tym SO2 2,7 mln t (1989 3,9 mln t, 1991 3,0 mln t), NOx 1,1 mln t (1989 1,5 mln t, 1991 1,2 mln t), CO 4,4 mln t, lotnych substancji org. 1,7 mln t, amoniaku, NH3 40 tys. t, dwusiarczku węgla, CS2 20 tys. t, siarkowodoru, H2S 9 tys. t i związków fluoru 4 tys. t; dodatkowo emisja CO2 jest szacowana na ok. 400 mln t. Emisja pyłów 1989 93 zmniejszyła się z 2,4 mln t do 1,5 mln t rocznie (redukcja ok. 38%). Przestrzenny rozkład emisji zanieczyszczeń jest b. nierównomierny największy poziom osiąga ona na obszarach dużych aglomeracji miejskich oraz w gł. okręgach przemysłowych. Zdecydowanie najgorsza sytuacja występuje w woj. śląskim, gdzie na obszarze stanowiącym zaledwie 2,1% powierzchni Polski koncentruje się aż 20 25% krajowej emisji SO2 , NOx i pyłów; od wielu lat są tu przekraczane wartości dopuszczalnych stężeń wszystkich ważniejszych zanieczyszczeń atmosfery, w tym metali ciężkich, tlenku węgla i węglowodorów. W atmosferze wielu rejonów, zwł. przy ruchliwych ulicach miejskich, występują podwyższone w stosunku do poziomu dopuszczalnego zapylenie oraz stężenie szkodliwych gazów: CO, NOx i, rzadziej, SO2 oraz znaczny wzrost stężenia CO2. W Krakowie i niektórych miastach Górnego Śląska występuje kwaśny smog, stanowiący duże zagrożenie dla zdrowia ludzkiego oraz powodujący znaczne straty materialne. Od pocz. lat 90. obserwuje się zmniejszanie emisji zanieczyszczeń powietrza, co początkowo było spowodowane spadkiem produkcji przem., obecnie postępem w instalowaniu urządzeń ochronnych. Wzrasta liczba urządzeń odpylających i ich średnia skuteczność; powstają nowe instalacje odsiarczania spalin i usuwania z nich tlenków azotu. Ilość zanieczyszczeń zatrzymanych i zneutralizowanych w urządzeniach oczyszczających wyrażona w tys. t/rok przedstawia się następująco (1993): pył 19 923, SO2 460, NOx 23, CO ok. 300, węglowodory 65, inne zanieczyszczenia gazowe 50; w przypadku pyłów stanowi to ok. 97% zanieczyszczeń wytworzonych, a w przypadku gazów ok. 23%. Stan wód. Wody, które wg kryterium fizykochem. można zaliczyć do I klasy czystości, stanowią ok. 3% łącznej długości badanych rzek, wody II klasy ok. 15%, wody III klasy ok. 30% długości rzek; reszta zaś, tj. ponad 50% długości rzek, to wody pozaklasowe, nie odpowiadające normom. Równie niedobra jest jakość wód jeziornych. Ten wysoce niezadowalający stan jest wynikiem odprowadzania do odbiorników (jezior i rzek) znacznych ilości ścieków nieoczyszczonych. Z 845 miast (1993) 825 jest wyposażonych w sieć wodociągową, 757 skanalizowanych, a jedynie 526 ma oczyszczalnie ścieków. Sytuacja, zwł. w mniejszych miejscowościach oraz gminach, systematycznie się poprawia; rocznie buduje się ok. 1000 małych oczyszczalni ścieków. Udział ścieków przem. w ściekach miejskich jest b. zróżnicowany, wynosi przeciętnie 30%. Budowa wodociągów na wsi wyprzedzająca budowę kanalizacji i oczyszczalni ścieków stanowi poważne zagrożenie dla wód podziemnych. Dużym problemem jest także zasolenie wód Wisły i Odry oraz ich dopływów wodami kopalnianymi z Górnego Śląska i zanieczyszczenie środowiska wodno-glebowego nie w pełni zagospodarowaną gnojownicą produkowaną przez fermy przem. chowu zwierząt. Z obj. 46 mld m3 wody odprowadzanej rocznie z terytorium Polski do M. Bałtyckiego ok. 8% stanowią ścieki, z których jedynie 1/3 jest oczyszczona (biologicznie lub chemicznie) w stopniu spełniającym wymogi prawne, 1/3 jest oczyszczona tylko wstępnie (mechanicznie), a pozostała część nie jest oczyszczona. Stan gleb i gruntów. W 1993 powierzchnia wyłączona z użytkowania rolnego i przeznaczona na cele nieroln. wynosiła ok. 28 tys. ha. Około 90 tys. ha gruntów zdewastowanych i zdegradowanych (w sposob naturalny i antropogeniczny) wymaga rekultywacji i zagospodarowania. Zagrożenie potencjalne gleb użytkowanych rolniczo erozją wietrzną dotyczy ok. 47% użytków rolnych (pow. ok. 8,8 mln ha), a zagrożenie gruntów rolnych i leśnych erozją wodną powierzchniową ok. 32% użytków rolnych i lasów (pow. ok. 8,7 mln ha). Dewastacja i degradacja gleb oraz gruntów jest powodowana przez górnictwo, przemysł (energetyka, przemysł chem., hutnictwo), transport, chemizację i intensyfikację rolnictwa oraz gospodarkę komunalną. Poważnym problemem są liczne przypadki wycieków produktów ropopochodnych podczas ich produkcji, transportu lub magazynowania. Są one przyczyną długotrwałej degradacji gruntów i wód podziemnych. Na pocz. lat 90. stwierdzono, że tereny zajmowane przez wojska ZSRR (1991 93 wojska Federacji Ros.), o pow. ok. 70 tys. ha (gł. w zach. i pn.-zach. części Polski), zostały w dużym stopniu zdegradowane. Na terenach dużych baz paliw, lotnisk i poligonów występuje zanieczyszczenie gruntu i wód podziemnych produktami ropopochodnymi. Ze szczegółowych badań (prowadzonych gł. przez Państw. Inspekcję Ochrony Środowiska WAT) wynika, że produkty te zanieczyszczają szkielet glebowy oraz w wielu przypadkach tworzą na powierzchni wód podziemnych lub na stropie warstwy nieprzepuszczalnej wyraźną warstwę pływającego paliwa o grubości dochodzącej do kilku metrów. Zanieczyszczenie środowiska gruntowo-wodnego terenów wojsk. jest spowodowane również innymi substancjami chem., np. metalami ciężkimi, fenolami i detergentami. Degradacja środowiska wykracza często poza granice tych terenów, w wielu rejonach stwierdzono nielegalne składowiska odpadów, wokół których grunt jest zanieczyszczony szkodliwymi substancjami. Powierzchnia zanieczyszczonych gruntów, którą należy wykluczyć z użytkowania rolnego, wynosi ok. 540 ha. Konsekwencją występowania tych zanieczyszczeń jest zły stan wód podziemnych, które na obszarze ok. 6 500 ha trzeba uznać za niezdatne do picia i na potrzeby gospodarcze. Badania nie wykazały występowania skażeń bojowymi środkami trującymi ani skażeń promieniotwórczych. Z powodu zanieczyszczenia powietrza, ponad 60% gleb uprawnych wymaga systematycznego nawożenia zasadowymi związkami wapnia (wapnowanie). W 1993 ogółem zrekultywowano ok. 2,2 tys. ha i zagospodarowano ok. 1,1 tys. ha gruntów zdegradowanych, w ponad 60% na cele roln. i leśne. Stan lasów. W 1992 ok. 13% lasów w Polsce uznano za zdrowe, 44% znalazło się w klasie ostrzegawczej, średnie uszkodzenia miało ok. 39%, a ok. 4% uznano za silnie uszkodzone. Najbardziej są uszkodzone lasy w woj.: śląskim, dolnośląskim (okolice Wrocławia), małopol. (okolice Krakowa), mazow. (okolice Radomia) i podkarpackim., a najmniej w podlaskim, mazow. i lubelskim. Zjawiska niszczenia lasów przez szkodliwe owady, choroby grzybowe, szkody klim. i klęski żywiołowe są potęgowane przez przem. zanieczyszczenia powietrza i gleby, deficyt i skażenie wód, globalne zmiany klimatu i zwiększony ruch rekreacyjno-turyst. na terenach leśnych. Gospodarka odpadami. W Polsce rocznie wywozi się na wysypiska ponad 46 mln m3 odpadów komunalnych oraz wytwarza 120 mln t odpadów przem., wśród których dominują odpady górnicze z kopalń oraz zakładów przeróbczych (ok. 44%), odpady poflotacyjne przemysłu metali nieżel., siarkowego, barytowego i węglowego (ok. 24%), a także popioły lotne i żużle z elektrowni, elektrociepłowni oraz kotłowni (ok. 18%). Odpady niebezpieczne (toksyczne) lub potencjalnie niebezpieczne stanowią mniej niż 7% odpadów przem. nagromadzonych i ok. 5% odpadów wytwarzanych, lecz ich wpływ na stan środowiska jest dużo bardziej szkodliwy. Około 50% odpadów niebezpiecznych i 55% wytwarzanych odpadów przem. wykorzystuje się gospodarczo, resztę składuje się na wysypiskach, składowiskach, hałdach i w stawach osadowych wielkości te nie uwzględniają nadkładu zdejmowanego ze złóż kopalin wydobywanych metodą odkrywkową (ilość odpadów przem. uciążliwych dla środowiska nagromadzonych na terenach zakładów jest największa w rejonie: Katowic., Legnicy, Wałbrzycha, Krakowa, Szczecina i Tarnobrzega). W Polsce znajduje się największy w Europie zbiornik odpadów przem. Żelazny Most ( Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy). Unieszkodliwianie odpadów komunalnych odbywa się niemal wyłącznie przez składowanie ich na ok. 790 wysypiskach śmieci o łącznej pow. 2,8 tys. ha; obecnie budowane wysypiska są wyposażone w niezbędne zabezpieczenia chroniące wody podziemne ( odpady) największe z nich mają pow. do ok. 20 ha; liczba dzikich wysypisk jest szacowana na ok. 10 tysięcy. Pracuje także kilka kompostowni (np. w Warszawie, Katowicach, Kołobrzegu, Zielonej Górze). Przy tym tylko ok. 50% ludności Polski jest objętych obsługą komunalną wywozu odpadów bytowych. Zahamowanie wzrostu ilości gromadzonych odpadów wymaga działań obejmujących poprawę efektywności gospodarowania surowcami, segregację odpadów, wtórne wykorzystanie odpadów (recykling) oraz wdrażanie czystych technologii. Klimat akustyczny. Według przepisów pol. dopuszczalny poziom hałasu (dźwięku A) na terenie chronionym, m.in. o zabudowie mieszkaniowej, waha się dla pory dziennej w granicach 40 60 dB, dla pory nocnej 30 50 dB, a maksymalnie krótkotrwałe 65 85 dB, w zależności od klasyfikacji terenu związanej gł. z charakterem zabudowy (jednorodzinna, wielorodzinna, centra miast) i natężeniem ruchu pojazdów. Ogółem ludność kraju zagrożoną hałasem o ponadnormatywnym poziomie szacuje się na podstawie badań i obserwacji na ok. 33%, z czego 25% dotyczy zagrożenia od źródeł hałasu w środowisku zewn., a 8% od hałasów w budynkach i na stanowiskach pracy. Poziom hałasu w terenie (zwł. w miastach) znacznie przekracza wartości dopuszczalne, np. poziom hałasu przekraczający 70 dB występuje na ok. 75% ulic w Poznaniu, ok. 67% w Warszawie, ok. 50% w Gdańsku. W aglomeracjach miejskich klimat akust. kształtuje gł. hałas komunik. (ruch drogowy, szynowy i lotn.); na hałas przekraczający dopuszczalne wartości (ponad 60 dB) są narażeni mieszkańcy co najmniej 20% pow. kraju; udział mieszkańców nań narażonych wynosi: ponad 30% w miastach dużych, ponad 45% w średnich, ponad 25% w miastach małych i ok. 7% na wsiach. Główną metodą ochrony przed hałasem w środowisku jest właściwe planowanie przestrzenne i projektowanie obiektów urb-arch. (z zastosowaniem materiałów i urządzeń przeciwhałasowych, podkładów antywibracyjnych itp.; ochrona przed hałasem). System badań i ocen stanu środowiska zapewniający rejestrację zmian, które w nim zachodzą to monitoring środowiska. Koordynatorem tych działań jest Państw. Inspekcja Ochrony Środowiska (PIOŚ) centr. organ administracji państw. pełniący ponadto funkcję policji ekologicznej, do której zadań należy kontrolowanie przestrzegania przepisów ochrony środowiska. Aktualne dane o stanie środowiska w Polsce można znaleźć m.in. w publikacjach GUS, PIOŚ, Centrum Informacji o Środowisku GRID-Warszawa, urzędów administracji państw. i organizacji ekol. oraz w raportach różnego rodzaju instytutów nauk.-badawczych. GUS wydaje co roku opracowania statyst. pt. Ochrona środowiska. Centrum Informacji o Środowisku GRID-Warszawa jest jednym z 9 ośr. Świat. Bazy Danych o Zasobach (Global Resource Information Database), powstałej z inicjatywy Programu Środowiskowego Narodów Zjedn. (United Nations Environment Programme UNEP). Mimo znacznego zniszczenia i zanieczyszczenia środowiska zasoby przyrodnicze Polski są nadal ogromne, a w wielu przypadkach unikatowe na skalę eur. lub światową. Około 23% pow. kraju objęto różnymi przestrzennymi formami ochrony przyrody. Nieprzestrzeganie przepisów prawa ochrony środowiska oraz transgraniczne i regionalne zanieczyszczenia powietrza powodują spadek skuteczności ochrony przyrody w formie rezerwatowej (przykładem mogą być zniszczenia w parkach nar.: Karkonoskim, Ojcowskim lub Babiogórskim). Źródłem poważnych zagrożeń dla wielu parków nar. jest wadliwa gospodarka wodna na terenach do nich przyległych, oddziaływanie nawozów i środków ochrony roślin, spływających z przyległych pól oraz masowa turystyka. Poprawę stanu środowiska wiąże się z realizacją idei ekorozwoju, czyli trwałego i zrównoważonego rozwoju społ. harmonijnie łączącego gospodarkę, przyrodę i społeczeństwo, opartego na poszanowaniu praw i dóbr przyrody, także na rzecz przyszłych pokoleń.

Ustrój polityczny:

Podstawy prawne ustroju RP są zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 IV 1997, zatwierdzonej w referendum 25 V 1997 i obowiązującej od 17 X 1997; jej uchwalenie było poprzedzone długim okresem przejściowym, w którym początkowo (IV X 1992) obowiązywały częściowo znowelizowane postanowienia Konstytucji z 22 VII 1952, a następnie (X 1992 X 1997) tzw. Konstytucja mała uchwalona 17 X 1992 oraz pozostawione przez nią w mocy postanowienia Konstytucji z 1952. Uchwalenie nowej konstytucji nastąpiło w wyniku kompromisu SLD, PSL, Unii Wolności i UP, jej treści aksjologiczne stanowią wypadkową koncepcji lansowanych przez te ugrupowania, a jej ujęcie jest dostosowane do wzorów rozwiniętych państw demokratycznych. Konstytucyjne zasady ustroju odzwierciedlają wartości i tradycje typowe dla państw naszego kręgu kultury prawnej, np. zasady: suwerenności narodu, suwerenności i niepodległości państwa, demokr. państwa prawnego, pluralizmu polit. i wolności działania partii polit., podziału władz, przyrodzonej godności człowieka wyznaczającej system praw i wolności jednostki. Konstytucyjne prawa i wolności nawiązują do rozwiązań przyjętych w demokracjach zach., a także w Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Prawa i wolności przysługują w zasadzie każdemu, niektóre z nich jednak są zastrzeżone tylko dla obywateli RP; ich treść (ujęta w 3 kategorie: prawa i wolności osobiste, prawa i wolności polit. oraz wolności i prawa ekon.) osnuta jest wokół 3 gł. idei: przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka; wolności człowieka, rozumianej jako swoboda czynienia wszystkiego, czego prawo nie zakazuje, jeżeli nie koliduje to z prawami lub wolnościami innych osób; równości, oznaczającej zakaz dyskryminacji. Ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności mogą być ustanowione tylko w drodze ustawy i w zakresie koniecznym w celu ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publ., ochrony środowiska, zdrowia i moralności publ. albo wolności i praw innych osób, muszą pozostawiać w proporcji do rangi interesu, którego ochronie mają służyć. Ochrona praw i wolności należy do władzy sądowniczej, gł. rolę odgrywa Trybunał Konstytucyjny; szczególnymi instrumentami są: skarga konstytucyjna, 2-instancyjność procedur sądowych oraz możność zwrócenia się do rzecznika praw obywatelskich. System konstytucyjnych organów państwa jest oparty na zasadzie podziału władz, który nakazuje wyodrębnienie organów ustawodawczych, wykonawczych i sądowniczych, zapewnienie niezależności i odrębności kompetencyjnej sądom i trybunałom, oparcie relacji między organami ustawodawczymi (egzekutywą) na mechanizmie wzajemnie hamujących się powiązań. W Polsce przyjęto parlamentarno-gabinetową wersję tego mechanizmu, ale uzupełniano ją pewnymi rozwiązaniami mającymi chronić rząd, gdy parlament nie będzie zdolny do utworzenia stabilnej większości (tzw. system parlamentaryzmu zracjonalizowanego). Organami władzy ustawodawczej są sejm (460 posłów) i senat (100 senatorów), wyjątkowo (np. w celu pociągnięcia prezydenta do odpowiedzialności konstytucyjnej) obradują one wspólnie, tworząc Zgromadzenie Nar.; kadencja trwa 4 lata i biegnie do dnia poprzedzającego pierwsze posiedzenie nowo wybranego sejmu. Sejm może się rozwiązać przed upływem kadencji, rozwiązanie decyzją prezydenta jest możliwe tylko w razie niezdolności sejmu do wyłonienia rządu bądź uchwalenia budżetu. Sejm i senat funkcjonują na zasadzie permanencji (w każdym czasie mogą być zwoływane posiedzenia i podejmowane uchwały). Ugrupowania polit. reprezentowane w sejmie tworzą kluby i koła; funkcjonowanie obu izb opiera się na wyznaczanej wynikami wyborów parlamentarnych odrębności większości (popierającej rząd) i opozycji. Sejm uchwala ustawy, sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i egzekwuje jego odpowiedzialność, powołuje (wybiera) większość pozostałych organów konstytucyjnych państwa; kompetencje senatu koncentrują się na udziale w funkcji ustawodawczej. Projekty ustaw są w sejmie rozpatrywane w procedurze 3 tzw. czytań, przedzielonych pracami komisji sejmowych; uchwalona ustawa trafia do senatu, który (w terminie 30 dni) może ustawę przyjąć, zaproponować do niej poprawki lub odrzucić; sejm może odrzucić propozycję senatu bezwzględną większością głosów, w przeciwnym razie stanowisko senatu uważa się za przyjęte. Ustawy są podpisywane przez prezydenta; może on odmówić podpisu (tzw. weto ustawodawcze sejm może je przełamać większością 3/5 głosów) lub skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego. (którego orzeczenie jest ostateczne). Sejm uczestniczy w procesie tworzenia rządu i może wyrazić rządowi bądź poszczególnym ministrom wotum nieufności; sprawuje kontrolę nad działalnością rządu i podległych mu organów; instrumentami tej kontroli są m.in. interpelacje i zapytania poselskie, komisje śledcze oraz udzielanie absolutorium. Z sejmem współdziała Najwyższa Izba Kontroli, m.in. przedstawiająca opinię w przedmiocie absolutorium. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent i rząd; ich pozycja jest w sposób wyraźny oddzielona. Prezydent jest głową państwa; wyłania go naród w wyborach powsz. na 5-letnią kadencję; nie ponosi odpowiedzialności polit. przed sejmem (nie może być odwołany wskutek negatywnej oceny jego polityki); w razie naruszenia konstytucji, ustawy lub popełnienia przestępstwa Zgromadzenie Nar. może go postawić w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu; w Polsce konstytucja nie przewiduje urzędu wiceprezydenta w razie konieczności zastępstwo prezdenta sprawuje Marszałek Sejmu, a gdy jest to niemożliwe Marszałek Senatu; pol. prezydentura przeszła zdecydowaną ewolucję; urząd ten przywrócono w 1989, nadając prezydentowi pozycję silną i niezależną od sejmu. Natomiast Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ograniczyła jego rolę i zadania. Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa, czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, stoi na straży suwerenności i integralności państwa; ma wiele uprawnień w stosunku do parlamentu (m.in. zarządzanie wyborów, inicjatywa ustawodawcza, weto ustawodawcze, rozwiązanie sejmu), rządu (m.in. jego powoływanie) oraz sądów (m.in. powoływanie sędziów, prawo łaski), a także w sprawach polityki zagr. (ratyfikacja umów międzynar.) i obronności państwa (zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, wprowadzanie stanu wojennego i wyjątkowego). Do ważności aktów prawnych prezydenta konieczne jest uzyskanie kontrasygnaty (podpisu) premiera, który w ten sposób przejmuje za nie odpowiedzialność wobec sejmu; konstytucja wymienia listę aktów zwolnionych z obowiązku kontrasygnaty. Rada Ministrów (rząd) składa się z prezesa (premiera), wicepremierów i ministrów (resortowych oraz tzw. ministrów bez teki). Prezydent desygnuje premiera i na jego wniosek powołuje Radę Ministrów, następnie konieczne jest uzyskanie wotum zaufania od sejmu. Jeżeli procedura ta nie przyniesie skutku, to prawo wyboru premiera i rządu przechodzi na sejm, jeżeli nie uda się to w ciągu 14 dni, prezydent powołuje rząd, a jeśli nie uzyska on sejmowego wotum zaufania, to sejm zostaje rozwiązany. Rada Ministrów ponosi polit. odpowiedzialność przed sejmem (tzw. konstruktywne wotum nieufności wyrażaniu wotum nieufności musi towarzyszyć wybór nowego premiera); wotum nieufności można też wyrazić poszczególnym ministrom; prowadzi politykę wewn. i zagr. RP; do jej kompetencji należą wszystkie sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państw. i samorządu terytorialnego; wydaje akty normatywne rozporządzenia i uchwały, które muszą pozostawać w zgodzie z ustawami; ma skład koalicyjny, a sposób jej działania zależy od spójności partii koalicyjnych i zakresu poparcia, jakim dysponują one w sejmie. Władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. Sądy orzekają w sprawach indywidualnych (sprawują wymiar sprawiedliwości); na ich system składają się sądy powszechne rejonowe, okręgowe i apelacyjne oraz szczególne wojsk. i Nacz. Sąd Adm.; w zakresie orzekania sądy są poddane jednolitemu nadzorowi Sądu Najwyższego. Sędziowie są powoływani przez prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (w jej skład wchodzą przedstawiciele sądów, posłowie i senatorowie) i są nieusuwalni, chyba że na mocy orzeczenia sądu. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych przez sejm na 9 lat (wybór ponowny jest niedopuszczalny); orzeka o zgodności z konstytucją ustaw, umów międzynar. i in. aktów normatywnych wydanych na szczeblu centr. (orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny, a uznanie niekonstytucyjności badanego aktu pozbawia go mocy obowiązującej), o sporach kompetencyjnych między centr. konstytytucyjnymi organami oraz o zgodności z konstytucją celów i działalności partii polit., a także orzeka o skargach konstytucyjnych (skargę może wnieść każdy obywatel powołując się na zarzut naruszenia jego konst. gwarantowanych praw i wolności; przesłanką wniesienia skargi jest wyczerpanie innych dostępnych środków prawnych, zwł. drogi sądowej oraz dochowanie terminu, przedmiotem konstytucyjny przepis, na podstawie którego zostało wydane indywidualne rozstrzygnięcie dotyczące skarżącego; w razie orzeczenia o niezgodności zaskarżonego przepisu z konstytucją, przepis traci moc prawną, a postępowanie w indywidualnej sprawie skarżącego może zostać wznowione). Trybunał Stanu (istniejący w okresie międzywojennym i przywrócony w 1982) składa się z przewodniczacego (z urzędu jest nim pierwszy Prezes Sądu Najwyższego) i 18 czł., wybieranych przez sejm na okres jego kadencji, z których przynajmniej połowa powinna mieć kwalifikacje sędziowskie. Orzeka o odpowiedzialności osób zajmujących najwyższe stanowiska państw.: prezydenta za naruszenie konstytucji lub ustaw, bądź za popełnienie przestępstwa (w tym zakresie wyłączona jest odpowiedzialność przed innymi sądami); premiera i pozostałych czł. rządu za naruszenie konstytucji lub ustaw, a także za przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem (odpowiedzialność przed innymi sądami ma charakter konkurencyjny); prezesa NIK, prezesa NBP, czł. KRRiT, Nacz. Dow. Sił Zbrojnych za naruszenie konstytucji lub ustaw i może m.in. orzec karę usunięcia z urzędu, zakazu zajmowania kierowniczych stanowisk państw., utraty praw wyborczych, orderów i odznaczeń, a w sprawach o przestępstwa także kary przewidziane w kodeksie karnym. W stosunku do rzeczeń Trybunału Stanu prezydentowi nie przysługuje prawo łaski. Samorząd terytorialny jest formą organizacji lokalnego życia publ.; podstawową jednostką jest gmina; Konstytucja RP dopuściła też powoływanie samorządu terytorialnego na wyższych szczeblach podziału terytorialnego, co nastąpiło w 1998 przez utworzenie samorządu powiatowego i wojew.; samorządu terytorialnego wykonuje lokalne zadania publ. w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, ustawa może mu powierzać wykonywanie innych zadań pod warunkiem przekazania odpowiednich środków finansowych. Jednostki samorządu terytorialnego posiadają osobowość prawną; przysługuje im prawo własności i in. prawa majątkowe (mienie komunalne); mogą stanowić przepisy prawa miejscowego; ich samodzielność podlega ochronie sądowej; mają prawo przeprowadzania referendum lokalnego. Organami stanowiącymi jednostek samorządu terytorialnego są rady (gminy, miasta, powiatu; w województwach sejmik województwa) wybierane w wyborach powszechnych, równych i bezpośrednich oraz w głosowaniu tajnym; system wyborczy opiera się na zasadzie proporcjonalności (w gminach poniżej 20 tys. mieszk. obowiązuje system większościowy). Rada (sejmik) podejmuje podstawowe decyzje dotyczące jej terenu, m.in. uchwala budżet, określa wysokość (z upoważnienia ustawy) podatków i opłat lokalnych; powołuje i odwołuje: w gminie wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (w zależności od wielkości i charakteru gminy), w powiecie starostę, w województwie marszałka województwa; stoją oni na czele zarządów, które są organami wykonawczymi.

 

Rolnictwo, rybołówstwo, leśnictwo:

ROLNICTWO
W okresie międzywojennym w Polsce rolnictwo stanowiło dominujący dział gospodarki nar.; 1929 udział produkcji roln., leśnej i rybackiej w ogólnej wartości produkcji wynosił 68% (w eur. krajach ekonomicznie rozwiniętych 27%); 1931 liczba osób pracujących w rolnictwie stanowiła 65% ogółu czynnych zawodowo (w Niemczech 24,5%, w Holandii 20,6%, w W. Brytanii 5,2%). Z gospodarstw do 50 ha utrzymywały się, w przeliczeniu na 100 ha użytków rolnych, 44 osoby czynne zawodowo, co wskazywało na kilkumilionowe, tzw. utajone bezrobocie. Wydajność pracy w rolnictwie pol. (1929) w porównaniu z krajami eur. ekonomicznie rozwiniętymi była 2 3 razy mniejsza. Z ogólnej liczby ok. 3,5 mln gospodarstw rolnych, ok. 2,2 mln użytkowało zaledwie 14% pow. użytków rolnych; liczba gospodarstw o pow. powyżej 50 ha wynosiła 30 tys., ale należało do nich aż 48% użytków rolnych. Do 1938 liczba gospodarstw o pow. do 5 ha zwiększyła się o 35,1%, a ich udział w ogólnej liczbie gospodarstw wzrósł do ok. 65%; był to efekt reformy rolnej (m.in. komasacja gospodarstw, likwidacja serwitutów oraz wspólnot gruntowych) przeprowadzonej 1925 35; dynamicznie rozwijały się: spółdzielczość roln., kółka roln., wiejskie organizacje młodzieżowe. W 1913 38 wzrósł w strukturze zasiewów udział zbóż, zwł. pszenicy, oraz ziemniaków, a zmalała powierzchnia uprawy roślin pastewnych. W 1934 38 przeciętne plony wynosiły (w q z ha): 4 gł. zbóż 11,4, ziemniaków 121, buraków cukrowych 216. Tempo wzrostu produkcji zwierzęcej było dwukrotnie wyższe niż roślinnej. W 1938 na 100 ha użytków rolnych w Polsce przypadało 15 sztuk koni, 41 sztuk bydła (w tym 28 sztuk krów) oraz 29 sztuk trzody chlewnej. Chów zwierząt rozwijał się gł. w gospodarce chłopskiej. Udział gospodarki folwarcznej w ogólnym pogłowiu zwierząt 1938 był przeszło dwukrotnie niższy niż udział w ogólnej powierzchni użytków rolnych (10,5% ogólnego pogłowia koni, 6,9% pogłowia bydła, 5,3% pogłowia trzody chlewnej i 13% pogłowia owiec); 1938 produkcja żywca zwierząt rzeźnych wynosiła 897 tys. t, mleka ok. 10 mld l, jaj 3,2 mld sztuk. W okresie II wojny świat. rolnictwo poniosło b. duże straty, szacowane na ok. 35% przedwojennej wartości majątku; odłogi oraz tereny zniszczone przez działania wojenne stanowiły ok. 40% ogólnej powierzchni gruntów. W nowych granicach Polski, w porównaniu z 1938, powierzchnia użytków rolnych była mniejsza o 4,7 mln ha (o 18,6%), w tym powierzchnia gruntów ornych i sadów mniejsza o 2,3 mln ha (o 12,2%), użytków zielonych o 2,4 mln ha (o 37,3%). W wyniku konfiskaty i parcelacji majątków ziemskich o powierzchni wiekszej niż 50 ha (100 ha na Ziemiach Zach. i Pn.) w ramach reformy rolnej oraz osadnictwa na Ziemiach Zach. i Pn., ziemię o pow. 6,1 mln ha otrzymało 1945 49 na własność 1,0 mln rodzin. Powstało 814 tys. nowych gospodarstw, a 254,4 tys. zostało powiększonych. Przeciętna powierzchnia nowo utworzonych gospodarstw wynosiła 6,9 ha; 1949 do gospodarstw indywidualnych i spółdzielni produkcyjnych należało 91,4% ogólnej powierzchni użytków rolnych; zmniejszył się udział gospodarstw do 5 ha, wzrósł udział gospodarstw większych; przeciętna powierzchnia użytków rolnych przypadających na 1 gospodarstwo zwiększyła się z 4,5 ha w 1938 do 5,8 w 1950, tj. o ok. 29%. W 1945 48 polityka rolna stwarzała sprzyjające warunki do rozwoju gospodarstw indywidualnych (korzystny układ cen produktów rolnych i przem., niskie świadczenia na rzecz państwa, tani kredyt). Wraz z zapoczątkowaniem kolektywizacji rolnictwa pod koniec 1948 gł. zadaniem polityki rolnej państwa stało się popieranie rozwoju państw. gospodarstw rolnych (PGR) i roln. spółdzielni produkcyjnych; nastąpiło znaczne pogorszenie warunków rozwoju gospodarstw indywidualnych, zwł. większych, przez: wprowadzenie obowiązkowych dostaw podstawowych produktów rolnych po znacznie niższych cenach w porównaniu z cenami w kontraktacji, wysoką progresję podatkową, znaczne ograniczenie kredytu, przejmowanie gospodarstw podupadłych ekonomicznie i częste stosowanie przymusu adm. przy zakładaniu spółdzielni produkcyjnych; skolektywizowano 9,2% użytków rolnych; pewna poprawa nastąpiła dopiero 1954 56, wskutek względnego zmniejszenia uprzywilejowania uspoł. sektora rolnictwa. Z początkiem 1957 weszła w życie tzw. nowa polityka rolna, zakładająca popieranie produkcji roln. we wszystkich sektorach rolnictwa (do 1981 nadal z większymi preferencjami dla rolnictwa uspoł.), 1972 80 także dla specjalistycznych gospodarstw indywidualnych; 1982 89 dotychczasowe preferencje zostały zniesione, a polityka rolna stała się bardziej korzystna dla gospodarstw indywidualnych (jednolity system cen, podatków, warunków kredytowania, likwidacja progresji podatkowej, preferowanie gospodarstw indywidualnych w sprzedaży gruntów z Państw. Funduszu Ziemi, korzystne zmiany w systemie ubezpieczeń społ. rolników, zasada parytetu dochodowego, stopniowa likwidacja rozdzielnictwa deficytowych środków produkcji). Polityka rolna w Polsce przed 1990 nie pozwalała na znaczniejsze zmiany strukturalne w prywatnym sektorze rolnictwa, utrwalając tym samym rozdrobnienie pol. rolnictwa, co prowadziło do zwiększenia dystansu rozwojowego dzielącego pol. rolnictwo od rolnictwa krajów wysoko rozwiniętych. Pod koniec 1990 została powołana Agencja Rynku Rolnego (interwencyjne zakupy zbóż i innych produktów rolnych), ale skromne środki finansowe znacznie ograniczały stopień jej oddziaływania na rynek produktów rolnych; 1992 rozpoczęła działalność Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, której gł. zadaniem jest wyprzedaż lub dzierżawa przejętych przez nią, nierentownych państw. gospodarstw rolnych. W końcu XII 1994 w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa pozostało 4081 tys. ha gruntów rolnych, z których wydzierżawiono 1981 ha, ustanowiono administratorów gospodarstw rolnych o łącznej pow. 377,9 tys. ha, nieodpłatnie przekazano gminom, Kościołom, lasom państw. i in. 13,6 tys. ha, oddano w wieczyste użytkowanie 1 tys. ha; do gospodarstw Skarbu Państwa zarządzanych przez tymczasowych zarządców należało 1405,3 tys. ha; ponadto 388 tys. ha gruntów rolnych miało być formalnie przekazanych nabywcom, dzierżawcom itp. Łącznie od początku działalności Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa do końca 1994 wydzierżawiono 2105,4 tys. ha gruntów. W gospodarstwach prowadzących szczególnie ważną dla postępu w rolnictwie działalność hod. utworzono jednoosobowe spółki Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Ogółem do końca 1994 zarejestrowano 98 spółek (53 w 1994) specjalizujących się w hodowli roślin lub hodowli zwierząt. Z nieruchomości rolnych przejętych protokolarnie po zlikwidowaniu państw. gospodarstw rolnych, do końca 1994 zostało powołanych 1770 gospodarstw Skarbu Państwa, z tego 1724 to gospodarstwa prowadzące produkcję rolną; likwidacji uległo 636 gospodarstw. Na koniec XII 1994 liczba gospodarstw Skarbu Państwa wynosiła 1134, z czego 943 było zarządzanych przez tymczasowych zarządców, a 191 przez administratorów. W 1990 91 uległy znacznemu pogorszeniu ekon. warunki rozwoju rolnictwa; wzrost cen detalicznych artykułów żywnościowych, przy spadku dochodów realnych ludności ograniczył krajowe spożycie żywności. Równocześnie brak zewn. ochrony rolnictwa (cła, polityka regulowania importu produktów rolnych i żywnościowych) spowodował wzrost importu żywności. Zjawiska te przyczyniały się do powstania trudności w zbycie produktów rolnych i relatywnego spadku ich cen. Wskaźnik relacji cen produktów sprzedawanych przez rolników indywidualnych do cen towarów i usług przez nich nabywanych pogorszył się; biorąc za podstawę rok poprzedni = 100, wskaźnik ten wynosił: 49,5 w 1990, 74,8 w 1991. W porównaniu z 1989 ceny produktów rolnych 1991 zwiększyły się prawie 5-krotnie, a ceny towarów i usług nabywanych przez rolników wzrosły przeszło 13-krotnie, co wraz z wysokim oprocentowaniem kredytów i wzrostem świadczeń finansowych spowodowało głęboki spadek dochodów realnych ludności roln., znacznie większy niż pracujących w innych działach gospodarki. Od poł. 1991 zwiększano ochronę krajowej produkcji rolnej, podnosząc dwukrotnie cła importowe i nakładając podatki graniczne. W 1994 wprowadzono także opłaty wyrównawcze na wiele produktów rolnych sprowadzanych do Polski; poziom ochrony pol. rolnictwa jest jednak nadal niższy niż w krajach Europy Zachodniej. W poł. 1992 podjęto działania w zakresie oddłużania rolnictwa; utworzono specjalny fundusz włączony do powołanej 1993 Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Podczas realizacji planu 6-letniego (1950 55) w nakładach inwestycyjnych na rolnictwo przeważało budownictwo gosp., gł. w sektorze uspoł. (PGR, Roln. Spółdzielnie Produkcyjne, POM), w tym czasie udział sektora indywidualnego w nakładach inwestycyjnych zmniejszył się drastycznie (ok. 23%). W 1956 80 utrzymywał się duży (ponad 50%) udział nakładów inwestycyjnych na budownictwo gosp. w obu sektorach. W 1981 89 udział gospodarki indywidualnej w nakładach inwestycyjnych przekroczył 51% (gł. na mechanizację). Łącznie nakłady inwestycyjne na rolnictwo (1950 89) osiągnęły 7,5 bln zł (w cenach 1984), co stanowiło 15,2% całości nakładów produkcyjnych w gospodarce nar.; 1991 92 nastąpiło załamanie się inwestycji roln. oraz ok. 3-krotny spadek nakładów na produkcję rolniczą. W 1949 w użytkowaniu gospodarstw indywidualnych i spółdzielni produkcyjnych znajdowało się 91,4% pow. użytków rolnych; w końcu 1955 udział sektora indywidualnego zmniejszył się do 77,3%, a sektora uspoł. wzrósł do 22,7% (w tym sektora państw. 13,5%); 1965 udział sektora indywidualnego wzrósł do 85%. W 1966 89 w wyniku przekazywania ziemi przez rolników na rzecz Skarbu Państwa w zamian za świadczenia rentowe oraz preferencji w polityce rolnej państwa dla sektora uspołecznionego, udział sektora indywidualnego w ogólnej powierzchni użytków rolnych zmniejszył się do 76,2%, a uspołecznionego wynosił 22,8% (w tym sektor spółdz. 4,1%). Sektor uspołeczniony rolnictwa specjalizował się w produkcji nasion kwalifikowanych i hodowli zwierząt zarodowych, produkcji roślin oleistych, buraków cukrowych, żywca zwierząt rzeźnych, a wyniki ekon. tego sektora były osiągane przy nieproporcjonalnie wysokich kosztach; natomiast sektor indywidualny zajmował się produkcją ziemiopłodów o większej pracochłonności, a także produkcją mleka i jaj. W 1950 65 przeważała tendencja rozdrabniania gospodarstw; ich liczba ogólna zwiększyła się z 3169 (w 1950) tys. do 3,2 mln, w tym najbardziej wzrosła liczba gospodarstw do 5 ha (o 29,2%). Przeciętny obszar gospodarstwa zmniejszył się z 4,7 ha do 4,5 ha użytków rolnych. W 1965 89 następowała powolna poprawa struktury obszarowej gospodarstw; przeciętny obszar gospodarstwa powiększył się z 4,5 do 6,3 ha użytków rolnych. 1965 89 powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwach do 10 ha zmniejszyła się o 36,5%, natomiast w gospodarstwach 10 ha i większych wzrosła o 34,1%. Od 1989 za gospodarstwo rolne uważa się gospodarstwo użytkujące 1 ha lub więcej; poprzednio dolną granicą gospodarstwa rolnego było 0,5 ha. W 1989, a więc przed rozpoczęciem przekształceń systemu ekon., w Polsce istniało: 2,1 mln gospodarstw indywidualnych, o przeciętnej powierzchni użytków rolnych 6,3 ha, 959 gospodarstw państw., o przeciętnej pow. 3490 ha, i 2177 spółdzielni produkcyjnych użytkujących średnio 324 ha. Wśród gospodarstw indywidualnych aż 52,8% stanowiły gospodarstwa użytkujące poniżej 5 ha, a tylko 17,4% gospodarstw indywidualnych stanowiły gospodarstwa o obszarze 10 ha i więcej. Ponadto 1989 istniało 1,5 mln indywidualnych działek roln. o pow. do 1 ha (przeciętnie 0,31 ha) zajmujących ok. 0,5 mln ha użytków rolnych. Ze względu na obecną i przewidywaną sytuację demograficzną w Polsce, w tym wysokie bezrobocie, nie należy oczekiwać znaczniejszej poprawy struktury agrarnej przed 2010; następować będzie natomiast polaryzacja struktury agrarnej, polegająca na utrzymywaniu się dużej liczby drobnych gospodarstw (do 5 ha), zmniejszaniu się liczby gospodarstw o średnim obszarze (5 10 ha) i wzroście liczby gospodarstw większych (powyżej 15 ha). Po 1949 zaczął się zwiększać poziom produkcji globalnej w porównaniu z 1934 38; 1958 osiągnął 109,3%; 1950 89 globalna produkcja roln. w cenach porównywalnych zwiększyła się prawie dwukrotnie (o 96,5%), w tym znacznie więcej produkcja zwierzęca (o 154,1%) niż roślinna (o 100,9%); produkcja roln. stała się w dominującej części produkcją o charakterze rynkowo-towarowym. Zmniejszyła się wartość produkcji roln. 1994 w porównaniu z 1993; przyjmując rok poprzedni = 100 wartość globalnej produkcji rolniczej 1993 wynosiła 106,8, w 1994 90,7; analogicznie wartość produkcji końcowej 1993 108,0, w 1994 89,1, natomiast wartość produkcji towarowej 1993 99,8, 1994 90,2. Użytki rolne w Polsce zajmują 59,6% pow. kraju (18,6 mln ha, 1994), w tym grunty orne 45,7%, łąki i pastwiska 13,0%, sady 0,9%; do województw, w których udział użytków rolnych w ich ogólnej powierzchni znacznie przekraczał średnią, należały: skiern. (78,1%), płockie (76,7%), ciech. (74,3%), koniń. (73,3%), lubel. (73,2%); najmniejszy udział użytków rolnych występował w woj.: zielonogór. (40%), gorz. (41,8%), krośn. (42,2%), słup. (44,8%); regionami, gdzie duże obszary zajmują łąki i pastwiska, są : jeleniogór. (41,0% użytków rolnych), białost. (35,1%), suwal. (35,1%), ostr., krośn.; sadownictwo intensywnie rozwija się w: radom. (8,5% użytków rolnych), warsz. (6,2%), skiern. (4,9%), lubel. (3,9%). Warunki klim. produkcji roślinnej są w Polsce typowe dla strefy klimatu umiarkowanego, choć występuje dość wyraźne zróżnicowanie pomiędzy niektórymi regionami kraju; długość okresu wegetacyjnego oraz sumy rocznych temperatur są wyższe w pd. i zach. części kraju, a niższe w pn. i wschodniej. Warunki termiczne oraz rozkład opadów umożliwiają uprawę większości roślin użytkowych strefy umiarkowanej nieomal w całym kraju; nie sprzyjają jednak uprawie soi i kukurydzy na ziarno oraz ograniczają uprawę poplonów po sprzęcie zbóż, także roślin o wyższych wymaganiach cieplnych (w pn. i wsch. części kraju). W latach suchych występuje znaczny deficyt wody, stąd potrzeba sztucznego nawadniania w celu uzyskania w miarę wysokich plonów. Dobrze się udają w pol. warunkach zbiory ziemniaków, buraków cukrowych, żyta, pszenicy, jęczmienia i owsa, a także rzepaku ozimego oraz roślin motylkowatych i pastewnych. W znacznym stopniu o rodzaju upraw decyduje również jakość gleb, stąd nierównomierne rozmieszczenie na terenie kraju upraw roślin o większych wymaganiach glebowych, jak buraki cukrowe, pszenica, jęczmień, lucerna, koniczyna czerwona. W 1994 powierzchnia zasiewów w Polsce wynosiła 12,9 mln ha, w tym 65,5% zajmowały zboża, gł. pszenica (18,6% pow. zasiewów), żyto (18,8%) oraz jęczmień (8,0%), owies (4,9%), pszenżyto (4,5%), ponadto ziemniaki (13%), buraki cukrowe (3,1%), rzepak i rzepik (2,9%); największy (powyżej 30%) udział pszenicy w strukturze zasiewów miały woj.: wałb., zam., legn., przem., opolskie, elbl. i wrocławskie. Powyżej 20% udziału ziemniaków w strukturze zasiewów miały woj.: warsz., siedl., sieradz. i bialskopodl.; produkcja wysokowartościowych sadzeniaków skupia się w województwach pn. (korzystne warunki siedliskowe). Największy udział buraków cukrowych w strukturze zasiewów miały woj.: zam. i włocł. (powyżej 9%) oraz leszcz. (powyżej 7%), rzepaku i rzepiku woj.: szczec. (9,9%), elbl. (7,9%), gorz. (8,2%), opol. (9,1%), wałb. (9,2%). Uprawa większości roślin warzywnych i sadowniczych skupia się w regionach o lepszych glebach oraz wokół dużych miast, w niektórych regionach o dużych zasobach siły roboczej, gdzie również są zlokalizowane uprawy roślin przem., jak tytoń i chmiel, wymagające wysokich nakładów pracy. W 1993 powierzchnia upraw warzyw ogółem wynosiła 278,0 tys. ha, w tym pod osłonami 2,5 tys. ha; największe powierzchnie upraw warzyw i zbiory miały woj.: warsz., kiel., radom., katow., lubel., poznańskie. Zbiory owoców ogółem wynosiły 2,7 mln t; największe zbiory uzyskały regiony sadownicze skupione w rejonach: radom. (722,5 tys. t), tarnob. (200,2 tys. t), lubel. (167,6 tys. t), warsz. (110,9 tys. t), nowosąd. (109,6 tys. t), skiern. (109,5 tys. t.). W produkcji roln. istotną rolę odgrywa zaopatrzenie rolnictwa w środki produkcji pochodzenia przem., m.in. nawozy sztuczne, ciągniki, energię elektryczną. W roku gosp. 1992/93 zużycie nawozów sztucznych (azotowych, potasowych i fosforowych) w przeliczeniu na czysty składnik (NPK) ogółem wynosiło 65,8 kg na 1 ha użytków rolnych, nawozów wapniowych 115,2, przy czym w gospodarstwach państw. zużyto ich więcej na 1 ha użytków rolnych 82,7 kg NPK, wapniowych 125,3 kg, zaś w gospodarstwach indywidualnych odpowiednio 60,9 kg NPK, 113,1 kg wapniowych (na 1 ha użytków rolnych). Większe od średniego zużycie nawozów sztucznych było w woj.: leszcz., opol., tor., bydg., włocł., kal., poznańskim. Zużycie nawozów sztucznych wzrosło z 17,7 kg na 1 ha w 1949/50 do 196 kg w 1988/89; w następnych latach gwałtownie spadło do 66 kg w 1992/93. Ogółem rolnictwo pol. (1993) było obsługiwane przez 1,2 mln sztuk ciągników; na 1 ciągnik przypadało 16,1 ha użytków rolnych; najmniejsza powierzchnia użytków rolnych na 1 ciągnik przypadała w woj.: biel. (11,3 ha), krak. (11,6 ha), katow. (12,9 ha), leszcz. (12,8 ha), rzesz. (12,6 ha). W 1993 zużycie energii elektr. przez rolnictwo wynosiło ogółem 6 253 974 MW h, a na 1 ha użytków rolnych 335 kW h; największe zużycie energii elektr. w kW h na 1 ha użytków rolnych było w woj.: krak. (720), tarn. (657), warsz. (625), nowosąd. (601), kal. (503). W 1993 ogółem było zmeliorowanych 6688,4 tys. ha użytków rolnych, tj. 35,9% ogólnej ich powierzchni; łącznie zdrenowanych i nawadnianych było 4,7 mln ha gruntów ornych i 2 mln ha łąk i pastwisk; najwyższy procentowy udział zmeliorowanych użytków rolnych mają woj.: elbl. (82,1), leszcz. (69,2), pozn. (62,1), kal. (56,3), płoc. (55,8). Na wielkość produkcji roślinnej korzystnie wpłynęło zastosowanie do uprawy intensywnych i plennych odmian zbóż, ziemniaków, także odpornych na choroby, pochodzących z pol. hodowli, oraz korzystanie z kwalifikowanego, zdrowego materiału siewnego. W 1993 plony 5 zbóż razem w q z 1 ha wynosiły 27,8; pszenicy 33,3, żyta 22, jęczmienia 27,9, owsa 23,3, pszenżyta 28,8. Najwyższe plony pszenicy zebrano w woj.: opol. (45,0), wrocł. (40,4), wałb. (40,3), elbl. (39,6), leszcz. (39,5), kal. (38,5), legn. (36,0). Średnie plony innych ważniejszych roślin wynosiły (w q z ha): ziemniaków 206, buraków cukrowych 392, rzepaku i rzepiku 17,1; najwyższe plony buraków uzyskano w woj.: biel. (473), koniń. (464), leszcz. (460), pozn. (458), zielonogór. (445), pil. (438). Średnie plony siana łąkowego wynosiły 47,5 q z 1 ha; najwyższe zebrano w woj.: kal. (64,8), sieradz. (64,4), piotrk. (64,2), tarn. (60,3), kiel. (60,2). W regionach o dużych kompleksach łąkowych i pastwiskowych, zmeliorowanych, rozwija się chów zwierząt użytkowych, zwł. bydła, co wiąże się również z większą produkcją mleka. W VI 1993 ogółem w Polsce było 7,6 mln sztuk bydła (w tym 52,1% krów); na 100 ha użytków rolnych przypadało 41,0 sztuk. W gospodarstwach indywidualnych było 6,8 mln sztuk bydła (ok. 46,6 sztuk na 100 ha); największa liczba bydła w sztukach na 100 ha była w woj.: nowosąd. (77,1), łomż. (57,3), rzesz. (56,0), ostr. (55,8), tarn. (54,6), leszcz. (53,4). Roczna produkcja mleka wyniosła ogółem 12 271 mln l, w tym z gospodarstw indywidualnych uzyskano 90,8%; przeciętny roczny udój od krowy wynosił 3075 l. W 1993 było ogółem 18,9 mln sztuk trzody chlewnej (8,2% loch), w tym w gospodarstwach indywidualnych 15,5 mln sztuk; na 100 ha użytków rolnych przypadało ok. 101 sztuk; najintensywniej chów trzody chlewnej rozwija się w woj.: pozn., bydg., kal., leszcz., toruńskim. Najwyższa produkcja żywca rzeźnego w przeliczeniu na mięso (łącznie z tłuszczami i podrobami) była w woj.: pozn., leszcz., bydg. oraz kal. i toruńskim.

RYBOŁÓWSTWO
W okresie międzywojennym rybołówstwo śródlądowe i mor. pokrywało 1/3 krajowego zapotrzebowania na ryby; roczne spożycie ryb na 1 mieszk. wynosiło w Polsce 2 3 kg (w Rosji 8 10, w Niemczech 10 12 kg, we Francji 6 kg, 1934 38). Ryby słodkowodne pozyskiwano przede wszystkim w gospodarstwach stawowych, dostarczających ok. 10 tys. t karpi (50% całkowitych połowów ryb słodkowodnych); z jezior pozyskiwano 6 tys. t (1938), z rzek 3 tys. t ryb, sprzedawanych wyłącznie w handlu uspołecznionym. Stawy sztuczne zajmowały w Polsce ok. 70 75 tys. ha i były zlokalizowane gł. w pd. części Wielkopolski (dolina Baryczy), na Polesiu Lubelskim, Podolu i Wołyniu; najstarsze i najwydajniejsze stawy znajdowały się w Kotlinie Oświęcimskiej oraz rejonie Rybnika, Bielska i Białej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego Polska była jednym z największych w Europie producentów raków; corocznie eksportowano gł. do Niemiec ok. 500 t raków; ok. 70% raków poławiano w województwach centr. i wschodnich. Podstawę rybołówstwa mor. stanowiły połowy na M. Bałtyckim i M. Północnym; rybołówstwo mor. korzystało z nowych portów rybackich w Gdyni i Jastarni oraz wcześniej istniejących w Pucku i Helu; w budowie od 1936 był nowocz. port we Władysławowie. Polska flota rybacka 1938 dysponowała 28 dalekomor. statkami połowowymi i ok. 500 jednostkami do połowów przybrzeżnych; na M. Bałtyckim największe ilościowo były połowy szprotów, w pewnych okresach dorszy (pomuchli), także płastug (gł. fląder) i śledzi, najcenniejsze zaś połowy łososi i węgorzy; razem połowy przybrzeżne 1936 dały 18 tys. t ryb, a na otwartym Bałtyku 463 t (gł. dorszy); połowy na M. Północnym dostarczały ponad 5 tys. t ryb, gł. śledzi; rozmiary połowów mor. w latach 30. przewyższały potrzeby rynku wewnętrznego. Rybołówstwo mor. stanowiło podstawę przetwórstwa rybnego, obejmującego konserwowanie ryb (gł. wędzarnictwo) oraz wyrób mączki rybnej i olejów rybnych; najwięcej wędzarni znajdowało się na wybrzeżu, zaś fabryki puszkowanych konserw rybnych były zlokalizowane gł. wewnątrz kraju (największa fabryka w Dziedzicach na Śląsku); w Gdyni powstała pierwsza pol. fabryka mączki rybnej i tranu. Po II wojnie świat. wzrosło znaczenie rybołówstwa mor., gł. dzięki rozbudowie pol. floty rybackiej o zasięgu oceanicznym, oraz portów. Do największych portów pełnomor. należą: Gdynia, Szczecin, Świnoujście, Władysławowo, Kołobrzeg i Darłowo; porty rybołówstwa przybrzeżnego są rozmieszczone wzdłuż całego wybrzeża, najważniejsze z nich: Puck, Jastarnia, Łeba, Dziwnów. W końcu lat 50. nastąpił znaczny rozwój floty rybackiej, wzbogaconej o statki bazy, trawlery przetwórcze i zamrażalnie. W 2 poł. lat 60. rybołówstwo dysponowało 152 statkami dalekomor. (1968), o pojemności 159,6 BRT, w tym 20 trawlerami zamrażalniami i 23 trawlerami przetwórniami, oraz ok. 555 kutrami; w latach 70. rozpoczęto wyposażanie trawlerów zamrażalni w urządzenia przetwórcze, co pozwoliło na zmianę ich funkcji; 1977 pol. flota rybacka posiadała 129 statków dalekomor. o pojemności 241,2 BRT, w tym 104 trawlery przetwórnie, oraz 500 kutrów; znacznie też zwiększyły się połowy dalekomor. na odległych łowiskach oceanicznych; w latach 70. pol. statki łowiły m.in. na wodach pn.-zach. części O. Atlantyckiego, u wybrzeży Grenlandii i Ameryki Pn., pd. O. Atlantyckiego i Indyjskiego. W 1992 pol. flota rybacka dysponowała 53 dalekomor. statkami połowowymi (trawlery przetwórnie), oraz 431 kutrami; 1994 pol. rybacy złowili 411 tys. t ryb; w związku ze spadkiem wydajności łowisk bałtyckich i M. Północnego oraz wprowadzeniem ograniczeń połowów w dwustumilowych strefach ekon. wielu państw nadmor., w ostatnich latach gł. akweny połowów znajdowały się na międzynar. wodach M. Ochockiego, na które przemieszczono flotę łowczą po wprowadzeniu przez Rosjan i Amerykanów zakazu połowów na M. Beringa; 1992 złowiono tam 298 tys. t mintaja (82,7% połowów dalekomor.); eksploatowano też łowiska pd.-zach. części O. Atlantyckiego (m.in. wokół Falklandów) i przyległych wód antarktycznych; połowy wokół Falklandów 42 tys. t, gł. kalmarów i błękitków, natomiast w Antarktyce 17 tys. t kryla; łącznie 3 łowiska dostarczyły 99,4% połowów dalekomor. Od 1992 podejmuje się poszukiwania nowych łowisk (pertraktacje, m.in. z Gwineą Równikową, Jemenem, Chinami, Koreą Pn. i Albanią); nowe łowiska są konieczne, zwł. po 1992, odkąd Rosja utrudnia połowy w środk. części M. Ochockiego. Połowy z wód M. Bałtyckiego utrzymują się od wielu lat na niskim poziomie; 1992 wynosiły 103 tys. t (w tym dorsze 13 tys. t, śledzie 53 tys. t, szproty 30 tys. t, inne 7,4 tys. t). W Polsce działają 3 dalekomor. przedsiębiorstwa połowowe (Dalmor, Gryf, Odra) oraz 5 przedsiębiorstw poławiających na M. Bałtyckim (Koga, Szkuner, Korab, Kuter, Barka). Przedsiębiorstwa te zajmują się jednocześnie przetwórstwem ryb (ryby mrożone, filety, konserwy, marynaty, mączka rybna). Ponadto rybołówstwem mor. zajmuje się 14 spółdzielni i liczni rybacy indywidualni (gł. rybołówstwo przybrzeżne); łącznie sektor prywatny i spółdzielczy 1992 posiadał 368 kutrów. Rybołówstwo śródlądowe dysponuje ok. 470 tys. ha wód; mimo pogorszenia się ich czystości, produkcja ryb słodkowodnych utrzymuje się na poziomie 30 40 tys. t rocznie (1994 41 tys. t); największe znaczenie dla wielkości połowów mają stawy (z 1 ha 450 550 kg ryb, gdy z 1 ha jeziora 25 35 kg, rzeki mniej niż 10 kg). Najwięcej stawów rybnych utrzymuje się w tradycyjnym obszarze śląsko-wielkopol., zachodniomałopol. i lubel.; na pojezierzach dominuje ekstensywna gospodarka jeziorowa. Rozwój rybołówstwa środlądowego wiąże się z jakościową po- prawą czystości rzek i jezior oraz pomocą zagr. w ramach Fundacji Programów Pomocy dla Rolnictwa (FAPA) przy EWG; pomoc FAPA zostanie też przeznaczona na organizację rynku sprzedaży ryb, budowę magazynów, przechowalni itp. Gospodarka rybna opiera się w Polsce głównie na rybołówstwie mor., a większość zakładów przetwórstwa rybnego znajduje się w woj. gdań. i szczec., też koszal. i słupskim; największymi ośr. przetwórstwa rybnego są: Gdynia, Szczecin i Świnoujście; duże zakłady znajdują się we Władysławowie, Kołobrzegu, Darłowie, Gdańsku i Helu, ponadto w Giżycku i Krakowie. Przedsiębiorstwa gospodarki rybnej 1992 wyprodukowały łącznie 248 tys. t artykułów konsumpcyjnych i 57 tys. t produktów ubocznych (w tym 47 tys. t mączki rybnej); produkcja przemysłu rybnego nie pokrywa jednak krajowego zapotrzebowania, stąd konieczność importu (1992 ok. 149 tys. t) ryb i ich przetworów.

LEŚNICTWO
Do XVI w. ziemie pol. odznaczały się b. dużą lesistością; w wyniku znacznego eksportu drewna i jego przetworów (m.in. potaż i smoła) oraz wzrostu zapotrzebowania na drewno związanego z rozwojem przemysłu lesistość znacznie spadła (ok. 35% w XVIII w.); racjonalną gospodarkę leśną wprowadzono dopiero na przeł. XVIII i XIX w., gł. w zaborze prus. i lasach rządowych Królestwa Polskiego. W okresie międzywojennym w Polsce lasy zajmowały 8624 tys. ha (1937), w tym lasy państw. 3339 tys. ha; lesistość kraju wynosiła 22,2%; rocznie pozyskiwano średnio 16 17 mln m3 drewna, a 1926 28 nawet 26 27 mln m3 (grubizny). Podczas okupacji niem. lasy pol. zostały uznane za bazę surowca drzewnego dla niem. gospodarki wojennej; 1940 42 w GG dokonywano wyrębów o wielkości dwóch etatów rocznie (tj. dwukrotnie więcej niż zdolność produkcyjna drzewostanów); po zakończeniu wojny powierzchnia zrębów zupełnych i pożarzysk wynosiła ok. 400 tys. ha; 1944 (dekret PKWN) zostały upaństwowione wszelkie lasy i grunty leśne o pow. ponad 25 ha, stanowiące dotychczas własność osób fiz. i prawnych; 1946 94 powierzchnia leśna wzrosła o 37,8%; wzrost ten nastąpił dzięki intensywnie prowadzonym zalesieniom, gł. najstarszych gruntów porolnych i nieużytków, a także w wyniku przejmowania przez gospodarstwa leśne gruntów zadrzewionych i zakrzewionych w sposób naturalny; powiększaniu się powierzchni leśnej towarzyszyło jednak pogarszanie się stanu jakościowego i struktury wiekowej drzewostanu (zmniejszanie się udziału starszych klas wieku). W 1994 powierzchnia leśna wynosiła 8920 tys. ha (lesistość 27,9%), z czego lasy niepaństw. (b. rozdrobnione) stanowiły tylko 16,7%; przeważały drzewostany młode (do 40 lat) ponad 41% powierzchni leśnej, a udział drzewostanów starszych klas wieku (powyżej 80 lat) wynosił tylko ok. 15%; pod względem składu gatunkowego przeważały drzewostany iglaste (ok. 78%), a gatunkiem gł. była sosna (niemal 70%); ponadto występowały m.in. świerk, jodła, modrzew, buk, dąb, brzoza i olcha. Lasy w Polsce są rozmieszczone b. nierównomiernie, najmniejsza lesistość jest w woj.: płoc. (11,9%), skiern. (13,4%), łódz. (13,9), największa w woj.: zielonogór. (48,4%), krośn. (47,5%) i gorz. (44,8%); do największych kompleksów leśnych należą m.in.: Bory Dolnośląskie, Puszcza Solska, Puszcza Notecka, Bory Tucholskie, Puszcza Augustowska. Podstawową funkcją ekon. lasów jest produkcja drewna; 1946 80 pozyskanie drewna w Polsce wzrosło niemal 2-krotnie, przekraczając co roku możliwość produkcyjną lasów ( etat rębny); 1980 91 nastąpił spadek pozyskania (1989 etat po raz pierwszy nie został przekroczony), a 1992 ponowny wzrost. Oprócz drewna są także pozyskiwane tzw. użytki uboczne, m.in. żywica, owoce leśne oraz grzyby. Z gospodarstwem leśnym jest związana gospodarka łowiecka; w Polsce można polować na 31 gat. zwierząt łownych (w tym 15 gat. ssaków), są to m.in.: dziki, sarny, zające, bażanty i kuropatwy, a od 1974 także żubry. W 1990 leśnictwo dostarczało 1,2% produktu krajowego brutto, z czego 47% stanowiła wartość pozyskiwanego drewna, 18% wartość użytków ubocznych i zwierząt łownych oraz 35% wartość pozostałej produkcji i usług leśnictwa. W 1990 w leśnictwie było zatrudnionych 93,2 tys. osób. Oprócz lasów produktywnych wyróżnia się lasy ochronne, m.in. glebochronne, wiatrochronne, wodochronne, klimatyczno-uzdrowiskowe oraz strefy zieleni wysokiej; powierzchnia lasów o charakterze ochronnym systematycznie wzrasta, 1993 rezerwaty przyrody i lasy ochronne stanowiły 38,1% pow. leśnej. Ponad 2/3 powierzchni pol. lasów znajduje się w strefie stałego lub okresowego zagrożenia przez czynniki abiotyczne, biotyczne oraz przez działalność człowieka; w początkowym okresie powojennym stan lasów uznawano za zadowalający, dostrzegając jedynie konieczność poprawienia stanu sanitarnego wynikającego ze zniszczeń i zaniedbań wojennych (stosowano jedynie metody terapeutyczne, nie podejmując działań profilaktycznych); w latach 60. i 70. stan zdrowotny lasów znacznie się pogorszył, obniżyła się ich odporność; na szkody powodowane przez owady, grzyby, huragany i pożary (np. 1992 spłonęło 44 tys. ha, 1993 ponad 8 tys. ha) oraz ssaki roślinożerne (gł. jeleniowate) występujące w nadmiernym zagęszczeniu nałożyły się szkody wywoływane przez czynniki antropogenne w skali przekraczającej wszelkie mechanizmy ochronne drzew; największym źródłem zanieczyszczeń powietrza są: energetyka, przemysł metalurgiczny i chem.; na 1 ha spada średnio 48 kg siarki (lokalnie nawet do 120 kg/ha), a granica obciążenia gleb piaszczystych, na których przeważnie rosną lasy, wynosi zaledwie ok. 3 5 kg/ha; wg oceny stanu uszkodzeń drzewostanów (1993) 93,4% drzew jest uszkodzonych, z czego ponad 1/3 wykazuje defoliację powyżej 25%.

Kościoły i związki wyznaniowe:

Według spisu ludności z 1931 w II RP ponad 99% ludności stanowili wyznawcy 5 gł. grup wyznaniowych: katolicy obrządku łac. (64,8%), grekokatolicy (10,4%), prawosławni (11,8%), protestanci (2,6%) i wyznawcy judaizmu (9,8%). Po II wojnie światowej Polska stała się państwem w dużym stopniu jednorodnym pod względem wyznaniowym (94% ludności stanowią katolicy). Stan ten jest następstwem kilku faktów hist.: utraty Kresów (zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosł.), ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zach. i Pn., wymordowania przez Niemców prawie całej ludności żyd. wyznającej judaizm, emigracji do Niemiec kolejnych grup ludności z Ziem Zach. i Pn. oraz emigracji ocalałej z wojny ludności żydowskiej. Politykę wyznaniową Polski pod rządami komunistów (1944 89) charakteryzowało dążenie do laicyzacji społeczeństwa i przekreślenia dziedzictwa państwa przedwojennego, uznającego katolicyzm za gł. wyznanie, przez metodyczne ograniczanie prawa Kościołów (zwł. katolickiego) do swobodnego prowadzenia działalności religijnej. Oficjalnym uzasadnieniem takiej polityki była głoszona doktryna rozdziału Kościoła i państwa, nieoficjalnie natomiast przyjęta ideologia ateistyczna, wynikająca z przesłanek filozofii marksistowskiej, traktowanej jako naukowy światopogląd. W rezultacie państwu udawało się kontrolować wiele istotnych aspektów życia religijnego większości wyznań: w przypadku Kościoła katol. ograniczano np. swobodę nominacji biskupów i proboszczów oraz zakazywano nauczania religii w szkołach. Równie restrykcyjną politykę prowadzono w stosunku do innych wyznań, które (z wyjątkiem Kościoła Ewang.-Reformowanego i Świadków Jehowy) na ogół ulegały naciskom państwa w sprawach organiz. i politycznych. Na przeł. 1993 i 1994 w Polsce funkcjonowały oficjalnie 102 Kościoły i związki wyznaniowe, z czego 13 miało ustawowo uregulowaną sytuację prawną lub zostało uznanych administracyjnie, natomiast pozostałe były tylko wpisane do Rejestru Kościołów i innych związków wyznaniowych. Pod względem przynależności do określonych tradycji rel. wszystkie Kościoły i związki wyznaniowe można zaliczyć do jednej z następujących grup: katol., starokatol., prawosł., protest. i niechrześc. (żyd., muzułmańskie, hinduistyczne, buddyjskie i in.).

KATOLICYZM
Jego wyznawcy, czyli członkowie Kościoła katol. (nazwa prawna: Kościół Rzymskokatol.), należą do 4 obrządków (rytów): łac., bizant.-ukr., neounickiego ( unici) i ormiańskiego. W 1994 w obrządku łac. zarejestrowano ok. 35 mln ochrzczonych, 25,2 tys. księży (diecezjalnych i zakonnych), 9 266 parafii oraz 15 081 kościołów i kaplic; w obrządku bizant.-ukr. ok. 110 tys. wiernych (wg innych szacunków 300 tys.), 70 duchownych, 63 parafie oraz 105 obiektów sakralnych; w obrządku neounickim 300 wiernych, 1 duchownego, 1 parafię (Kostomłoty) i 1 obiekt sakralny; w obrządku orm. 8 tys. wiernych, 2 duchownych, 2 gminy i 2 obiekty sakralne. W Kościele katol. w Polsce władzę zwierzchnią sprawuje Konferencja Episkopatu; jej przewodniczący, którym od 1981 jest prymas Polski kard. J. Glemp, jest obieralny; zastępcą przewodniczącego jest arcybp H. Muszyński (od 1994), a sekr. Konferencji Episkopatu bp T. Pieronek (od 1993). Konferencję Episkopatu tworzą wszyscy arcybiskupi-metropolici oraz biskupi ordynariusze i biskupi pomocniczy, a jej organami są: 3-osobowe prezydium, 12-osobowa Rada Gł. oraz Sekretariat, natomiast organami pomocniczymi są komisje specjalistyczne. Od 1996 Kościół dzieli się na 14 prowincji kośc. (metropolii, w tym 1 metropolia obrządku bizant.-ukr.), obejmujących 40 diecezji, oraz 1 diecezję nie wchodzącą w skład żadnej z metropolii, podległą bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (archidiecezja łódz.). W 1991 przywrócono również nie istniejący w okresie powojennym na terenie Polski ordynariat polowy WP, obsługujący obszar całego kraju. W 1989 zostały też wznowione stosunki dyplomatyczne między Polską i Stolicą Apostolską (akredytacja nuncjusza apostolskiego w Polsce i ambasadora RP w Watykanie). W całym kraju działają instytuty życia konsekrowanego (zakony i zgromadzenia zakonne) i stowarzyszenia życia apostolskiego; do najliczniejszych należą: męskie salezjanie, franciszkanie, jezuici i pallotyni (każde ponad 500 czł.) oraz żeńskie służebniczki NMP, franciszkanki, elżbietanki i szarytki (każde ponad 1 tys. członkiń). Kościół rzymskokatol. prowadzi różne formy działalności duszpasterskiej, katechetycznej, misjonarskiej i kult. zarówno w kraju, jak i za granicą. Działalność zagr. koncentruje się w środowiskach polonijnych, na obszarach byłego ZSRR oraz w krajach Trzeciego Świata ( Polskie Misje Katolickie). W Polsce jest 7 katol. placówek nauk.-dydaktycznych o statusie wyższych uczelni (m.in. KUL, ATK, Papieska Akad. Teol.), 41 diecezjalnych i 41 zakonnych wyższych seminariów duchownych, a także 89 katol. szkół podstawowych i średnich (w tym prowadzonych przez zgromadzenia męskie i siostry zakonne). Działalność wydawniczą prowadzi 57 katol. wydawnictw książkowych, natomiast liczba czasopism, periodyków, gazet i biuletynów ukazujących się w kraju przekracza 200 tytułów. Kościół Rzymskokatol. prowadzi szeroką działalność duszpasterstwa specjalistycznego (akademickie, ludzi pracy), różne formy katechizacji (w tym nauczanie religii w szkołach) oraz działalność charytatywną (m.in. Caritas Polska). Wśród gł. ruchów rel. inspirowanych i popieranych przez Kościół znajdują się grupy o dłuższej tradycji, związane z duchowością zakonną (np. tercjarze franciszkańscy, dominikańscy i karmelitańscy), liczne grupy maryjne (np. Rycerstwo Niepokalanej), oraz nowe ruchy (np. Ruch Światło Życie, Odnowa w Duchu Świętym, Wspólnoty Neokatechumenalne, Wspólnoty Życia Chrześc.).

STAROKATOLICYZM
Do starokatolicyzmu, który pojawił się w Polsce pod koniec XIX w., są zaliczane 3 Kościoły: Kościół Polskokatolicki liczący ok. 61 tys. wiernych i ok. 120 duchownych, dysponuje 88 kościołami i kaplicami; jest zorganizowany w 3 diecezjach (warsz., wrocł. i krak.), 11 dekanatach i 88 parafiach; wspólnotę mariawitów reprezentują 2 Kościoły Starokatol. Kościół Mariawitów liczący ok. 26 tys. wiernych i 29 duchownych, obejmuje 3 diecezje, 42 parafie i 55 kościołów, natomiast Kościół Katol. Mariawitów liczy ok. 3 tys. wiernych oraz 30 kapłanów i kapłanek, należących do 23 parafii tworzących 2 diecezje.

PRAWOSŁAWIE
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosł. jest drugim pod względem liczebności związkiem wyznaniowym w Polsce, liczy ok. 540 tys. wiernych; jego początki sięgają XIV w. W 1948 Kościół ten został zmuszony przez władze państw. do zrzeczenia się autokefalii przyznanej 1925 przez Patriarchat w Konstantynopolu i przyjęcia autokefalii z Moskwy, co oznaczało uznanie za Kościół-matkę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Polska metropolia prawosł., z siedzibą w Warszawie, obejmuje 6 diecezji na obszarze kraju (warsz.-bielska, białost.- -gdań., łódz.-pozn., wrocł.-szczec., przemys.-nowosądecka i lubel.-chełmska), 20 dekanatów, 233 parafie. Zwierzchnikiem Kościoła jest metropolita całej Polski, ordynariusz diecezji warsz.-bielskiej, który zwołuje Sobór Krajowy i przewodniczy mu. Kościół liczy ok. 320 duchownych i posiada ok. 300 kościołów i kaplic. W jurysdykcji pol. Kościoła prawosł. znajduje się Portug. Kościół Prawosł. i kilka parafii prawosł. we Włoszech. Pozostałe wspólnoty prawosł. to: Wsch. Kościół Staroobrzędowy, liczący ok. 3 tys. wiernych i nie mający hierarchii duchownej, 2 małe gminy staroobrzędowców (bezpopowcy i filiponi) oraz 1 gmina sekty chłystów.

PROTESTANTYZM I TRADYCJA PROTESTANCKA
Protestantyzm pojawił się w Polsce w XVI w. w jego 2 gł. denominacjach: luteranizmu i kalwinizmu. Współcześnie w Polsce istnieją wszystkie ważniejsze wyznania protest., oprócz anglikanizmu, chociaż ogólna liczba ich wyznawców nie przekracza 250 tys.; Kościół Ewangelicko-Augsburski liczy ok. 85 tys. wyznawców i ok. 90 duchownych, jest zorganizowany w 6 diecezjach, liczących 122 parafie, posiadające 186 kościołów i 168 kaplic. Kościół Ewangelicko-Reformowany liczy ok. 4 tys. wyznawców i 8 duchownych, skupionych w 8 parafiach i 15 placówkach dojazdowych, dysponujących 7 kościołami i 6 kaplicami. Do okresu reformacji nawiązuje też niewielka liczebnie Jednota Braci Polskich. Z protest. ruchów tzw. drugiej reformacji wywodzi się Polski Kościół Chrześcijan Baptystów (5,4 tys. wiernych, 60 kaznodziejów i prezbiterów w 7 okręgach i 128 zborach, posiadających 56 domów modlitw i 40 punktów katechetycznych) oraz Kościół Ewang.-Metodystyczny (4,3 tys. wiernych i 36 duchownych w 60 zborach). Późny protestantyzm (gł. pochodzenia amer. z XIX w.) reprezentują różne nurty. Irwingianie tworzą Nowoapostolski Kościół w Polsce (5,3 tys. wiernych); wyznania zielonoświątkowe są reprezentowane przez: Ewangeliczną Wspólnotę Zielonoświątkową, Chrześc. Wspólnotę Zielonoświątkową i największy spośród nich Kościół Zielonoświątkowy (17 tys. wiernych). Nurt adwentystyczny reprezentują 4 Kościoły: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (ok. 10 tys. wiernych i 64 duchownych w 118 zborach), wyłoniony z niego Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego (ok. 400 wyznawców i 12 duchownych w 40 zborach), oraz 2 mniejsze wspólnoty: Kościół Reformowany Adwentystów Dnia Siódmego i Adwentyści Dnia Siódmego Poruszenie Reformacyjne. Ruch badaczy Pisma Świętego tworzy 5 wspólnot wyznaniowych. Największa z nich to Strażnica Tow. Bibl. i Traktatowe Związek Wyznania Świadków Jehowy (ok. 116 tys. wiernych), zwalczana przez władze państw. w okresie PRL, gł. z powodu głoszenia radykalnego pacyfizmu. Pozostałe wspólnoty tego nurtu to: Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego (ok. 2,5 tys. wiernych), Stow. Badaczy Pisma Świętego (ok. 230 wiernych), Świecki Ruch Misyjny Epifania (ok. 1,9 tys. wiernych) i Związek Badaczy Biblii. Poza wymienionymi nurtami działają jeszcze inne związki wyznaniowe o tradycji protest., np. Kościół Wolnych Chrześcijan (ok. 2,5 tys. wiernych), Kościół Chrystusowy (ok. 6 tys.), Stow. Chrześc. Nauki (20 czł. w 1994) i wspólnota mormonów zrzeszona w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich (ok. 450 wiernych).

ZWIĄZKI WYZNANIOWE NIECHRZEŚCIJAŃSKIE
Są one reprezentowane w Polsce zarówno przez tradycyjne związki wyznaniowe Tatarów (Muzułm. Związek Rel. z ok. 5 tys. wiernych), Żydów (Związek Gmin Wyznaniowych Żyd. z ok. 1,2 tys. wiernych) i Karaimów (Karaimski Związek Rel. z ok. 190 wiernymi), jak i organizacje rel. nawiązujące do religii orientalnych (islamu, hinduizmu, buddyzmu). Te ostatnie przedostawały się do Polski najczęściej z Zachodu i noszą cechy nowych kultów synkretycznych, pozyskujących zwolenników zwł. wśród młodszego pokolenia. Dla stosunków wyznaniowych w Polsce w ostatnim okresie b. znamienny jest rozwój ekumenizmu oraz dialogu między chrześcijanami i wyznawcami innych religii (zwł. judaizmu), w którym rolę szczególną odgrywają takie instytucje, jak Komisja ds. Ekumenizmu i Komisja do Dialogu z Judaizmem przy Konferencji Episkopatu, Polska Rada Ekumeniczna, zrzeszająca 8 Kościołów chrześc. (bez Rzymskokatol.), Rada Zborów Ewangelicznych oraz biblijne towarzystwa.