Wstęp

                Stroje regionalne w Regionie Latowickim są bardzo zróżnicowane, co zależne było do czasu i miejsca. Zupełnie inaczej wyglądały ubiory codzienne, odświętne, weselne, letnie, zimowe, noszone podczas żniw czy wykopów. Przez bardzo długi okres w Regionie Latowickim typowego stroju ludowego po prostu nie było, co wiązało się z biedą i do połowy XIX wieku był strój roboczy i bardzo podobny do niego, lecz czysty, zakładany odświętnie strój wyjściowy. Z czasem stroje odświętne wzbogacono w dodatkowe elementy. Silne wpływy żywych kolorystycznie strojów kołbielskich z zachodu oraz ciemnych strojów podlaskich i garwolińskich wpłynęły na kształtowanie lokalnych trędów. Strój ludowy Regionu Latowickiego w porównaniu ze strojami kołbielskimi były stonowane, przeważał czarny, zielony z domieszką żółtego i niebieski oraz fioletowy, na niekorzyść czerwonego, którego było zdecydowanie mniej. W porównaniu ze strojem podlaskim i garwolińskim, był on żywszy i jaśniejszy. Ciemna i poważna lokalna kolorystyka była bardzo powszechna przez długi czas na obszarze całego Regionu Latowickiego, aż do poł. XX w. Warto odnotować, że sam Latowicz już od poł. XIX w. szybko przyjmował trędy mody aglomeracji warszawskiej, co przyspieszało zanik lokalnej tradycji regionalnego ubioru.

                Strój kobiecy składający się z wielu elementów: chusty, bluzki, gorsetu, korali, spódnicy, fartucha pasiastego, fartuszka białego, pończoch i butów -  nie posiadał zbędnych ozdób czy zdobień, był dostojny i poważny. Strój męski składający się z: koszuli, ciemnozielonej wstążki pod szyją, kamizelki, spodni, butów i czapki maciejówki - był prosty i wyjątkowo skromny.

Charakterystyka stroju

Strój ludowy Regionu Latowickiego, noszony od połowy XIX wieku do 1 ćw. XIX wieku na stosunkowo niewielkim obszarze ok. 150 km², jest dość charakterystyczny i zasługuje na szczególny opis. Niestety dotychczas nie był on przedmiotem badań etnologów i brak jest na ten temat jakichkolwiek publikacji, choć należy zaznaczyć, że sąsiednie regiony etnograficzne: kołbielski – na zachodzie i podlaski - na wschodzie zostały dobrze przebadane. Wyodrębnienie ludowego stroju latowickiego przypada na połowę XIX wieku i zapewne nastąpiło na skutek silnych wpływów Regionu Kołbielskiego i Podlasia. Zasięg tego typu stroju obejmował obszar rozległej wówczas parafii Latowicz, sięgając od Starogrodu i Stodzewia na zachodzie po Róże, Toczyska i Soćki  - na wschodzie. Na podstawie przeprowadzonych wywiadów z najstarszymi mieszkańcami, występowanie tego stroju w XIX wieku odnotowano w następujących miejscowościach: Borówek, Budy Wielgoleskie, Budziska, Chromin, Chyżyny, Dąbrówka, Dębe Małe, Drożdżówka, Dzielnik, Generałowo, Gołe Łąki, Iwowe, Kamionka, Kiczki, Kochany, Kulki, Laliny, Latowicz, Łopacianka, Oleksianka, Ptaki, Redzyńskie, Rudnik, Starogród, Stodzew, Stawek, Strachomin, Transbór, Waliska, Wężyczyn, Wielgolas, Wola Starogrodzka, Żebraczka. Ze względu na silne wpływy aglomeracji warszawskiej, zacieranie różnic społecznych na wsi, następowało dość szybko na tym terenie, przez co wytwory miejscowej kultury zanikały. Już na początku XX wieku latowicki strój ludowy prawie całkowicie zanikł w Latowiczu, zaś w ciągu kolejnych lat proces ten zaczął postępować w okolicznych miejscowościach. Świadectwem istnienia stroju stały się dziś jedynie stare fotografie, przekazy ustne najstarszych mieszkańców oraz zachowane szczątkowo pojedyncze elementy stroju.

                Kobiecy strój latowicki składa się ze spódnicy utrzymanej w tonacji ciemnej, w paski barwy zielonej, czarnej, fioletowej, nieco żółtego, długiej na ¾ sięgającej za połowę łydki, z gorsetu z czarnego adamaszku z żółtymi lub kremowymi obszyciami i zielonym sznurowaniem, mocno dopasowanego do figury, z fartucha zapaski (w tonacji powyżej opisanej spódnicy, jeśli spódnica była ciemnozielona), z białego fartuszka długiego do kolan z zielonym paskiem na dole, białych pończoch, butów czółenek, białej bluzki z wykładanym kołnierzykiem i rozszerzonymi mankietami oraz dużej chusty na ramionach utrzymanej w ciemnej tonacji z dużymi czerwonymi kwiatami i zielonymi liśćmi na czarnym tle. Kilka sznurów korali czerwonych i białych lub zielonych i białych uzupełniało i zdobiło strój. Strój kobiecy utrzymany w ciemnej tonacji (spódnicy, gorsetu i chusty) z białą bluzką, fartuszkiem i pończochami) sprawiał wrażenie poważnego i dostojnego zarazem, a pozbawiony wszelkich dodatkowych zdobień i haftów odznaczał się skromnością

                Rekonstrukcj stroju męskiego n pd-wsch Mazowszu sprawia znacznie więcej kłopotu niż stroju kobiecego. Męski strój latowicki był skromny. Charakteryzowała go biała koszula z długim pionowym rozcięciem i niewielkim wykładanym kołnierzykiem, bez żadnych zdobień, naszyć czy haftów, czarne portki, czarna kamizelka, czapka maciejówka oraz buty. Kamizela była elementem, który został wprowadzony nieco później, zaś szara sukmana zanikła wcześniej. Koszula, sięgając nieco za biodra nie była wkasywana w spodnie.

Strój ludowy latowicki różnił się od kołbielskiego następującymi cechami:

- ciemniejsza kolorystyka, czerwień nie przeważa, obecne są kolory: czarny, zielony, fioletowy i żółty.

- gorsety czarne, nigdy czerwone

- brak zapasek naramiennych

- w pasiakach pasy pionowe, nie było poziomych pasów

- w stroju kobiecym obecny biały kolor (koszula, fartuszek, pończochy), co w połączeniu z ciemną tonacją spódnicy, gorsetu i chusty dawało wrażenie poważne i dostojne.

Strój ludowy latowicki był nieco podobny krojem do kołbielskiego, zaś kolorystyką zbliżony do podlaskiego, lecz jednak jaśniejszy od niego. Ciemniejszy i skromniejszy od niego był strój garwoliński.

Charakterystyka strojów sąsiednich

Odmienność ludowego stroju latowickiego widoczna jest w zestawieniu ze strojem terenów sąsiednich, które podobnie jak latowicki, rozwinęły się w połowie XIX wieku. Na zachodzie występuje charakterystyczny, dobrze ukształtowany region kołbielski; na południu mało zbadany region kostiumologiczny garwoliński (Ryki-Garwolin), sięgający aż po Powiśle; na wschodzie i północy strój latowicki sąsiaduje ze strojem podlaskim, zaś na północnym-zachodzie – z regionem częściowo pozbawionym stroju ludowego, pozostającym pod wpływem aglomeracji Mińska Mazowieckiego i Warszawy.

                Strój Regionu Garwolińskiego wykazuje cechy podobne do stroju latowickiego, jednak jego kolorystyka jest ciemniejsza i bardziej ponura. U kobiet obejmuje spódnicę samodziałową tzw. ciasnochę, o kroju w kliny i barwie zielonej, fioletowej lub bordowej. Fartuchy noszone przez kobiety nazywano burkami, przeważał w nich kolor czarny z białymi paskami a czasem różnobarwnym szlakiem na dole. Aksamitne gorsety naszywano cekinami.

                Strój podlaski charakteryzowała spódnica w kratę zakończona u dołu falbaną w kratę ukośnie złożoną. Podlaski strój męski stanowiła czapka – rogatywka i siwa fałdzista sukmana o szerokim kołnierzu, którą opasywano czerwonym dzianym pasem. Ubranie męskie stanowiła obcisła kurtka i czarne spodnie uszyte z tkaniny samodziałowej.

                Strój kołbielski charakteryzowały żywe czerwone barwy, w kobiecym stroju występowała kiecka, sięgająca do kostek w żywo-czerwone pasy, czerwony gorset z wełnianego adamaszku, fartuch do pasa i zapaska na ramienna również w czerwonej kolorystyce. W męskim stroju występowała szara długa sukmana, czerwony wełniany pas, długa kamizela w czerwone prążki i biała koszula wypuszczona na czarne lub granatowe portki w prążki czerwone, modre lub białe.

                Strój latowicki można uważać za ogniwo pośrednie pomiędzy strojem kołbielskim, a podlaskim i garwolińskim.

Wykonanie

Strój latowicki szyty był z wełnianych, lnianych i konopnych tkanin samodziałowych, które tkano samemu na domowych warsztatach tkackich. Koszule szyły w domach kobiety lub oddawały do szycia miejscowym krawcom, bowiem lniane uważano za najwygodniejsze i najtrwalsze podczas prac polowych. Podobnie fartuchy i spódnice tkano na domowych warsztatach, co pozwalało na stosowanie lokalnych wzorów piękna. Miasto Latowicz i wsie Regionu Latowickiego były niegdyś w dziedzinie tkactwa i stroju prawie samowystarczalne. Mało kupowano materiałów fabrycznych, a w pewnym okresie produkowano je nawet dla miasta. Jeszcze na początku XX wieku we wszystkich miejscowościach Regionu Latowickiego można było spotkać warsztaty tkackie, a len uprawiany był w prawie każdym gospodarstwie. Jednak już w tym czasie ludowy strój regionalny został zepchnięty przez stroje miejskie, stroje codzienne do prac w polu i gospodarstwie oraz stroje sezonowe tj. zimowe i letnie. Zanikanie tkactwa a wraz z nim strojów ludowych przypada na czasy I wojny światowej, na co wpływały czynniki społeczne, gospodarcze i ekonomiczne. Konsekwencją silnych wpływów aglomeracji Warszawy było wtargnięcie mody miejskiej do Regionu Latowickiego – początkowo do Latowicza a następnie do sąsiednich miejscowości. Wraz z masową produkcją fabryczną materiałów, zaniechano produkcji rzemieślniczej, która okazywała się w tych warunkach droższa. Ponadto tkaniny fabryczne okazywały się nie tylko tańsze, lecz wygodniejsze i wytrzymalsze. Przemiany gospodarcze wsi po II wojnie światowej wpłynęły ostatecznie na zanik latowickiego stroju ludowego. W XX wieku nie podejmowano nigdy prób rekonstrukcji i podtrzymania regionalnych tradycji stroju ludowego, tak jak miało to miejsce w Łowickim lub na Podhalu. Pomimo to informacje na ten temat przetrwały w świadomości najstarszych mieszkańców prawie wszystkich miejscowości wchodzących w skład dawnej dużej obszarowo parafii Latowicz. Do dziś z ludowego stroju latowickiego zachowały się jedynie w różnych miejscach poszczególne nie skompletowane elementy: koszule, chusty, gorsety, fartuchy, spódnice, fartuszki, korale, czapki maciejówki – rozrzucone w różnych miejscowościach regionu. O ile strój ludowy zakładany odświętnie zanikł bardzo szybko, o tyle robocze ubrania zachowały się znacznie dłużej. Znacznie lepiej zachował się ubiór kobiecy niż męski.

Rys historyczny powstania i rozwoju stroju latowickiego

Tło historyczne i rozwój, a następnie przekształcenia stroju latowickiego trudne są do analizy, gdyż źródeł informacji można doszukiwać się jedynie wśród relacji najstarszych mieszkańców i na starych fotografiach.

To, co dziś nazywamy ludowym strojem latowickim funkcjonowało od połowy XIX wieku przez ok. 30 do 40 lat jako odświętny strój mieszkańców parafii latowickiej. Noszony początkowo odświętnie, co niedzielę, zakładany na odpust lub targ, z czasem zakładany był tylko na wyjątkowe uroczystości i wielkie święta w okresie letnim. Wykrystalizowanie tego stroju można uważać za swoistą odpowiedź na to, co działo się w sąsiedniej parafii Kołbiel, gdzie kształtował się w tym czasie strój kołbielski. Było to też pewnego typu zamanifestowanie wielowiekowych tradycji mieszkańców jednej z najstarszych na Mazowszu parafii – parafii latowickiej. Na powstanie stroju ludowego miało też niewątpliwie wpływ zniesienie pańszczyzny. Strój kobiecy na przestrzeni niespełna pół wieku funkcjonowania ukształtował się w pełni, zaś strój męski, zanim jeszcze zdołał się w pełni wyodrębnić, uległ uniwersalnym wpływom mody miejskiej. Podczas ostatnich lat XIX wieku strój latowicki ulegając silnym wpływom miejskim, zanikł zupełnie. Już tylko sporadycznie pojawiał się w pierwszych latach XX wieku wśród mieszkańców spoza Latowicza.

                Niestety prowadząc badania nad rozwojem stroju latowickiego nie ma możliwości odniesienia do danych literaturowych, a to ze względu na dotychczasowy brak zainteresowania się tym terenem ze strony etnografów.

Zasięg stroju latowickiego

                Wewnętrzną spójność i odrębność Regionu Latowickiego podkreślał strój ludowy, choć nie był to jedyny wyznacznik kulturowy. Obszar występowania pokrywa się z zasięgiem parafii latowickiej i wpływami lokalnego rynku. Niewątpliwie zachodnie krańce Regionu Latowickiego pozostawały pod wpływami kołbielskimi, przez co w stroju takich miejscowości jak Starogród, Stodzew, Gołe Łąki zaakcentowany jest silniej kolor czerwony, zaś w miejscowościach położonych na wschodzie: Borki, Strachomin, Rudnik, Kochany – przeważają w kolorystyce barwy ciemne. Niewątpliwie obok stroju latowickiego w 2 połowie XIX wieku występowały w Regionie Latowickim stroje: kołbielski, łowicki oraz podlaski i garwoliński, a w sporadycznym użyciu był strój krakowski. Pomimo, iż ludowy strój latowicki zanikł najszybciej wśród mieszkańców Latowicza, właśnie Latowicz był jego największą ostoją – tu bowiem, na targach i jarmarkach okoliczna ludność strój ten prezentowała, tu był on w całości lub częściach sprzedawany na targach, przez co moda promieniowała na obszar całej parafii a także sąsiednie miejscowości.

                Obszar, na którym występował strój latowicki obejmował ok. 150 km² jest zbliżony wielkości do innych regionów kostiumologicznych n Mazowszu np. Regionu Puszczy Białej, Regionu Puszczy Zielonej, Regionu Kołbielskiego.

Opis stroju kobiecego

Chusta: duża, kwadratowa o boku 130 cm x 130 cm, barwy czarnej w czerwone duże kwiaty o średnicy 6-8 cm do 10 cm z zielonymi liśćmi dł. 2-6 cm. Kwiaty – były to róże lub peonie. Chusta z długimi i cienkimi frędzlami barwy czarnej o długości 10-11 cm. Chusta noszona była na ramionach – wtedy z tyłu trójkątny koniec i z przodu dwa końce sięgały dalej niż do pasa. Chusta mogła być także założona na głowę i sczepiona z tyłu głowy w tej sytuacji 2 końce przewieszone przez ramiona do przodu sięgały do pasa, zaś z tyłu trójkątny koniec, podobnie sięgał do pasa.

Korale: 8-10 sznurów korali. Korale duże o średnicy paciorków ok. 1 cm, od wewnątrz 2 ciemne sznury, dalej na zewnątrz 1 jasne, 2 ciemne, 2 jasne i 2 ciemne. Barwa korali: czerwona, jasno-pomarańczowa i w tonacji zielonej. Sznury korali zawieszano gęsto od samej szyi jedne przy drugich.

Gorset: z materiału kupnego – aksamitu, barwy czarnej ze złotym, żółtym lub kremowym obszyciem, grubość obszycia do 0,5 cm, sznurowany wyłącznie zieloną tasiemką o szerokości ok. 1 cm, z głębokim dekoltem i szerokim wcięciem. Gorset nie był haftowany, czasem w brzegu była złota nitka. Gorsety szyto tak jak koszule w ręku, dopasowując do talii odpowiednimi zaszewkami, Gorset był ściśle dopasowany do figury, u dołu posiadał 6-8 dużych wyraźnych wcięć (nieco zaokrąglonych podłużonych klapek) wielkości 8-10 cm i głębokości 4-6 cm. Dwie pierwsze klapki z przodu były nieco krótsze i uszyte w rożek. Gorset podszywano lnianym płótnem. Z przodu były przyszyte pętelki 5-6 sztuk, przez które przeciągano ciemnozieloną tasiemkę sznurując gorset od góry do dołu, końce wiązano na kokardę.

Bluzka: biała z cienkiego, delikatnego płótna, z długim rękawem, wykładanym niedużym kołnierzykiem, wcięcie dekoltu małe, trójkątne. Mankiety u rękawów rozszerzone, zakrywające górną część dłoni. Bluzki bez haftów i naszyć, przód z jednego płata płótna, rozcięciem do 20-25 cm, zakładana przez głowę (funkcjonowała także rozcięta do dołu i zapinana na małe guziczki wersja bluzki). Bluzkę wkasywano w spódnicę.

Spódnica: wełniana, samodziałowa, ciemna barwy ciemno-zielonej lub pasiasta (sorc) – paski pionowe. Spódnica długa na ¾ , co najmniej do połowy łydki lub lepiej nieco za połowę łydki, w pasie nie marszczona, układana w fałdki. Kolorystyka pasków ciemna, występują kolory: czarny, zielony, nieco żółtego, fioletowy oraz sporadyczne i wąskie paski czerwone i różowe. Tonacja spódnicy ciemna. Jeśli spódnica w paski, raport tkaniny spódnicy: ciemnozielony 3,8cm; pomarańczowy 0,2; żółty 0,1; jasnozielony 0,7; czarny 1; ciemnofioletowy 0,8; jasnoniebieski 0,5; ciemnoniebieski 0,7; czarny (lub na zmianę ciemnobordowy) 1,7; ciemnoróżowy 0,9; jasnoróżowy 0,1; ciemnoróżowy 0,2; jasnoróżowy 0,6; kremowy 0,1; żółty 0,2; pomarańczowy 0,2; ciemnofioletowy 2,1; żółty 0,1; pomarańczowy 0,2; czarny 0,9; jasnozielony 1,8; ciemnobordowy 0,1; jasnozielony 0,1; ciemnobordowy 0,7; ciemnoróżowy 0,2; jasnoróżowy 0,2.

Fartuch pasiasty: na spódnicy, wełniany, marszczony, wszywany w płócienną oszywkę przechodzącą w troki o wiązania w pasie, kolorystyka taka jak pasiastej spódnicy. Fartuch krótszy od spódnicy o ok. 10-15 cm. Raport tkaniny fartucha podobny jak spódnicy, czasem nieco ciemniejszy: czarny 4,2 cm; biały 0,2; różowy 0,2; czerwony 0,9; ciemnozielony 0,7; niebieski 1,5; czarny 0,3; różowy 0,2; ciemozielony1,6; żółty 0,2; różowy 0,9; zielony 0,5; czarny 1,5; zielony 0,9; niebieski 1; fioletowy 1; pomarańczowy 0,1; żółty 0,3. Jeśli zakładano pasiasty sorc, nie zakładano pasiastego fartucha.

Biały fartuszek: przypasywany po wierchu na pasiaku z cienkiego lnianego płótna, u góry nieco marszczony, o prostych bokach. W odległości ok. 10 cm od dołu poziomy ciemno-zielony pasek o grubości ok. 1-1,5 cm, a powyżej mógł być jeszcze jeden jaśniejszy pasek. Fartuch długi za kolana, krótszy od pasiaka o ok. 20-25 cm.

Pończochy: białe, dobrze widoczne spod spódnicy

Buty: ciemne czółenka z jednym paskiem zapinanym z boku, na małym obcasie.

Informacje ogólne: strój skromny, bez zdobień, naszyć i haftów.

Opis stroju męskiego

Spodnie: czarne z samodziałowej wełnianej tkaniny (lub grubego lnianego płótna), z długimi prostymi i dość wąskimi nogawkami, z przodu zapinane na guziki. Spodnie noszono wpuszczone do butów w cholewy.

Koszula: biała, o kroju przyramkowym, szyta z cienkiego lnianego płótna, miała prosty wykładany kołnierzyk z rozcięciem z przodu długości ok. 20-25 cm. Koszula zapinana na kilka guzików przy kołnierzyku. Rękawy długie, zbierane w mankiet. Początkowo chodzono w koszulach wykasanych po spodniach (długość o połowy biodra), a następnie moda zmieniła się i koszule wkasywano w spodnie. Koszule były nie zdobione, bez naszyć i haftów. Na uroczyste okazje panowie wywiązywali pod szyją ciemnozieloną wstążkę z aksamitu o szerokości 1,5 cm, nawiązującą do kolorystyki stroju kobiecego. Wstążka była niezbyt długo wywiązana.

Kamizelka: barwy czarnej, uszyta z samodziałowej tkaniny wełnianej o dość ostrym dekolcie (w szpic), z przodu zapinana na kilka dużych guzików (guziki błyszczące czarne). Kamizelki bez rękawów o prostym kroju. Dół wykończony prosto, krótka nieco za pas. Brak zdobień czy zabarwienia innymi kolorami.

Nakrycie głowy: czapka maciejówka z sukienną główką barwy ciemnogranatowej i sztywnym czarnym lakierowanym daszkiem.

Buty: skórzane, ciemne z miękkimi cholewkami sięgającymi do połowy łydki.

Źródła informacji

Podczas prac nad rekonstrukcją stroju Regionu Latowickiego wykorzystano:

1. Stare fotografie

2. Pojedyncze zachowane do dziś elementy stroju

3. Relacje ustne najstarszych mieszkańców regionu.

Fot.1. Strój ludowy kobiecy z Regionu Latowickiego